PDA

Επιστροφή στο Forum : Τα «αστικά» τραγούδια στην Κρήτη (και όχι ταμπαχανιώτικα!)



kostasv
25.12.2006, 11:08
ή Τι τραγουδούσε ο Κρητικός στις πόλεις; (Είντα τραγουδούσανε οι χωραΐτες;)

Προδημοσίευση από την επερχόμενη κασετίνα-αφιέρωμα στον Στ.Φουσταλιέρη (2 cd - 1 dvd) που θα κυκλοφορήσει έως τέλη Γενάρη

Ο Φουσταλιέρης και η μουσική δράση του σχετίζονται άμεσα μΆ ένα θέμα που ενδιαφέρει, εδώ και κάμποσα χρόνια, όλο και περισσότερους, κυρίως μουσικολόγους, μουσικούς και εραστές της μουσικής: τα αστικά τραγούδια της Κρήτης. Εννοούμε τα τραγούδια που, μέχρι τα τελευταία τριάντα χρόνια και κάτι, ακούγονταν στις κρητικές πόλεις και τα περίχωρά τους (τις ημιαστικές –για να κυριολεκτήσουμε– περιοχές του νησιού) και δε συνηθίζονταν παραπέρα, στα καθαρώς αγροτικά και κτηνοτροφικά χωριά, που, κάπως αποκομμένα από τις πόλεις, ανέπνεαν τη δική τους μουσική παράδοση.
Η ενασχόληση μάλιστα με το είδος συνδέεται άρρηκτα με την «ανακάλυψη του Φουσταλιέρη» λίγα χρόνια πριν κοιμηθεί, ανακάλυψη που –άσχετα με το πώς το βλέπει ο καθένας– πράγματι δίδαξε πολλά σε αληθινούς φίλους της μουσικής και φυσικά συντέλεσε καθοριστικά στο να ασχολούμαστε εμείς εδώ με το Φουσταλιέρη, δεδομένου ότι, όταν ζούσε, οι περισσότεροι της παρέας μας ήταν ηλικιακά μικροί και πνευματικά μακριά νυχτωμένοι για την ύπαρξή του και το ανεκτίμητο καλλιτεχνικό έργο του. Δυστυχώς το φαινόμενο Φουσταλιέρης έφυγε, μαζί με την κοινωνία των μερακλήδων του καιρού εκείνου, και τώρα ψάχνουμε τα τελευταία σπαράγματα, τα θρουλάκια που θα μάσε βοηθήσουνε να σβήσομε τη δίψα μας σε μια θάλασσα καθαρότητας κι αθρωπιάς, χωρίς φυσικά ρομαντικές εξιδανικεύσεις… Ευτυχώς επιβιώνουν ακόμη κάμποσοι μερακλήδες από το φαινόμενο Σκορδαλός, Μουντάκης, κ.τ.λ., δηλαδή από την κοινωνία της επόμενης γενιάς, που όμως η μουσική της, αν και σπουδαία (γιΆ αυτό και την αγαπάμε μέχρι δακρύων), είχε ήδη αρχίσει να μετασχηματίζεται σε κάτι περισσότερο αστικό, περισσότερο ανακατεμένο με τα αθηναϊκά φαινόμενα του επαγγελματισμού, του φολκλόρ, του «κοσμοπολίτικου», του «επιστημονικού» κ.τ.λ. και συνεπώς λιγότερο «καθαρό». Ας είναι. Πίσω στο θέμα μας.

Μουσική στις πόλεις και τα χωριά μας

Στα χωριά, στην ύπαιθρο, ξέρουμε πάνω κάτω τι έπαιζαν, τι τραγουδούσαν και τι χόρευαν οι Κρητικοί. Έπαιζαν λύρα, βιολί, μαντολίνο και λαούτο κατά περιοχές, μπαντούρες, χαμπιόλια και ασκομαντουρες και, στα λασηθιώτικα, τα νταουλάκια τους. Χόρευαν τους διάφορους κρητικούς χορούς (τους τοπικούς και εκείνους που ήδη από τις αρχές τους εικοστού αιώνα, και δεν ξέρουμε πόσο πιο πριν, είχαν φύγει από τα όρια της περιοχής τους και σήμερα θεωρούνται «παγκρήτιοι»), καλαμαθιανό, καθώς και μερικά «ευρωπαϊκά» (πόλκα, ταγκώ, βαλς, γιάγκα, μπόσα νόβα) και τραγουδούσαν τις υπέροχες, αμέτρητες και πολυποίκιλες μαντινάδες τους, τον Ερωτόκριτο, ιστορικές και σατιρικές ρίμες, διάφορα αφηγηματικά τραγούδια που έλκουν τις ρίζες τους στα βυζαντινά χρόνια: του άη Γιώργη, το μοιρολόι τση Παναγίας, την Καμάρα (παραλλαγή του τραγουδιού για το γεφύρι της ¶ρτας), τον Κωσταντή (του νεκρού αδελφού) κ.τ.λ. –ακριτικά και παραλογές δηλαδή– καθώς και τα απαραίτητα ναναρίσματα, ταχταρίσματα, τραγούδια του γάμου, μοιρολόγια κ.τ.λ. Κατά περιοχές, φυσικά, και τα ριζίτικα.
Στις πολιτείες όμως; Μέσες άκρες έχει σχηματιστεί η εικόνα «τση χωραΐτικης μουσικής». Για να τη δούμε:
Στα «αριστοκρατικά σαλόνια» ακουγόταν κλασική μουσική, καθώς και ελαφριά και έντεχνη ελληνική μουσικής της εποχής. Τα παιδιά σπούδαζαν στα ωδεία και μάθαιναν πιάνο, βιολί και μαντολίνο, με τα οποία διασκέδαζαν. Έπαιζαν τη μουσική δωματίου τους και άκουγαν σε βεγγέρες και συναυλίες τα ανάλογα, όσο βέβαια επέτρεπαν οι συνθήκες της επαρχίας…
Η μουσική αυτή, για να είμαστε ειλικρινείς, δε μας ενδιαφέρει πολύ σΆ αυτή τη συνάφεια. Μας ενδιαφέρει αυτό που παίζανε, ακούγανε, τραγουδούσανε και χορεύανε οι πιο «λαϊκοί τύποι» των πόλεων, οι μερακλήδες που κρατούσαν μέσα τους κάτι το χωριάτικο, με την καλή έννοια, οι δυνατοί παρεάρχοι και χαροκόποι που σμίγανε και κάνανε τα μεράκια τους συναναστροφή, με κρασί, μεζέ και μουσική γεμάτη από το πηγαίο και χειμαρρώδες κέφι ή το ντέρτι τους. Παρέες στις ταβέρνες, στα καφενεία, στα μικρομάγαζα (ακόμη και εμπορικά, όπου ο άλλος έπαιζε ευκαιριακά το μπουλγαρί του) και φυσικά στα σπίθια. Και, για να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι, θα αναφερθούμε στον τόπο του Φουσταλιέρη και τόπο μας, το Ρέθεμνος. Τι γινότανε στα υπόλοιπα αστικά κέντρα, ιδίως της ανατολικής Κρήτης, ας το γράψουν εκείνοι που πρέπει (βλ. ωστόσο για το Ηράκλειο τη μελέτη του καθηγητή Γιάννη Ζαϊμάκη Καταγώγια ακμάζοντα – Παρέκκλιση και πολιτισμική δημιουργία στο Λάκκο Ηρακλείου, 1900-1940, εκδ. Πλέθρον 1999).
Η εξαίρετη Ρεθεμνιώτισσα συγγραφέας κα Μαρία Τσιριμωνάκη (η ίδια θα με μαλώσει αν δει πως την αναφέρω ως συγγραφέα, αλλά έχει τρία βιβλία για το παλιό Ρέθεμνος στο ενεργητικό της) μού Άχε πει πως στην Αρναουτιά (λαϊκή συνοικία του Ρεθέμνους) δε διασκεδάζανε με πιάνα και μαντολίνα σαν τα παιδιά του «καλού κόσμου», αλλά του δίνανε και καταλάβαινε με λύρες, τόσο διονυσιακά, που, τσι Μεγάλες Αποκρές, εκλείνανε με χαρτόνια τα παραθύρια, για… να καθυστερήσουνε το ξημέρωμα και να συνεχίσουνε να γλεντούνε!
Σερτά, πεντοζάλης (σιγανός και πηδηχτός), μαλεβιζώτης και σούστα σίγουρα ήταν στην ημερησία διάταξη, όταν ήτανε να χορέψει, ή και να τραγουδήξει, η παρέα. Ιδίως τα σερτά κι οι κοντυλιές του σιγανού εβοηθούσανε και για το τραγούδι, χωρίς χορό. Οι ηχογραφήσεις των Ρεθεμνιωτών μουσικών της πρώτης γενιάς του 20ού αιώνα, όπως του Καρεκλά, του Φουσταλιέρη, του Λαγού και φυσικά του Ροδινού, επιβεβαιώνονται από τις μαρτυρίες άλλων μουσικών και γλεντιστάδων που φτάξανε εκείνη την εποχή, όπως ο αξέχαστος Μανώλης Σταγάκης, και διασώζουν μνήμες για το γέρο Πίσκοπο, το Νικήστρατο κι άλλους μουσικούς που δεν αφήσανε δίσκους και που παίζανε κι εκείνοι τα ίδια πράγματα. ¶λλωστε ο Καρεκλάς ήταν ο μεγάλος μάστορας της σούστας, και επιπλέον όλοι αυτοί δεν παίζανε μόνο στο Ρέθεμνος και τα Περβόλια, τΆ Αδελοπήγια ή τα Μικρά Ανώγεια ή τα Μετόχια και το Ατσιπόπουλο, την Αργυρούπολη κ.τ.λ. (ήδη έχω ξεμακρύνει αρκετά απΆ το Ρέθεμνος), αλλά πηγαίνανε και στο Μυλοπόταμο και τον ¶η Βασίλη και στον Αποκόρωνα (Αποκόρωνας και χωριά του δυτικού Ρεθέμνους εμοιράζουντανε την παράδοση του σερτού άγνωστο από πόσο παλιά) και παίζανε και με μουσικούς απΆ όλη αυτή την περιοχή. Ψύλλος, Κουρκουλός, Γιουλούντας, Ξηραδογιώργης, Τερζιδογιάννης, Μαρκογιώργης, Παντελής Ξαμωνάκης κι ένα ολόκληρο πλήθος ακόμη συνθέτουν το μωσαϊκό στο οποίο συμμετείχαν ο Μπαξεβάνης, ο Χαρίλαος (εν Ελλάδι), ο Κουφιανός, ο Καντέρης κι ένα σωρό άλλοι, που βγάνανε το μερακλίκι στα ύψη.
Έχουμε λοιπόν μια μεγάλη γκάμα μουσικών ακουσμάτων κοινών με τα χωριά. Εκτός απΆ αυτά όμως, κι εδώ είναι η ιδιαιτερότητα του πράγματος, έχουμε κι ένα ολόκληρο είδος τραγουδιών που, αφενός, δε χορεύονται αλλά προσφέρονται για τραγούδι, και, αφετέρου, παίζονταν στις πόλεις και τα περίχωρα και όχι στην κρητική «ενδοχώρα». Αυτά τα τραγούδια είναι τα «αστικά» μας, που δεν είναι ρίμες ούτε ριζίτικα ούτε αφηγηματικά τραγούδια, αλλά συγκροτούν για την Κρήτη ένα μουσικό είδος αντίστοιχο με το σμυρναίικο και το ρεμπέτικο, με τα οποία σίγουρα επικοινώνησαν δημιουργικά. Αυτά τα τραγούδια τα παίζανε και τα τραγουδούσαν οι μερακλήδες του Ρεθέμνους και των γύρω χωριών (πάρα πολύ μάλιστα στα Περβόλια), και μάλιστα με διάφορες μαντινάδες κατά περίσταση κι όχι πάντα με τις παγιωμένες και καθιερωμένες πλέον λόγω των ηχογραφήσεων. Ήταν σκοποί, πάνω στους οποίους τραγουδούσαν όποια μαντινάδες τους εξέφραζε κάθε στιγμή και φυσικά στο τραγούδι συμμετείχαν όλοι όσοι διέθεταν τις ανάλογες δυνατότητες στις φωνητικές χορδές, που ήταν αληθινά πάρα πολλοί και βγάνανε την ευαισθησία, την καλαισθησία και τη λεπτότητα του γούστου και των προτιμήσεων στα ύψη.
Επειδή δε ζήσαμε τις παλιές ρεθεμνιώτικες παρέες στο φόρτε τους, είναι λίγο δύσκολο να περιγράψουμε το τι γινόταν ή να απαριθμήσουμε τα τραγούδια μέχρι το τελευταίο. Για να δούμε τι έχουμε μάθει ή καταλάβει για όλΆ αυτά τα πράγματα.

Τα αστικά τραγούδια

Από τα παλιά σωζόμενα αστικά κρητικά τραγούδια περίφημα ήταν και είναι ο βαρύς ρεθεμνιώτικος, ο βαρύς πισκοπιανός (προφανώς από την Επισκοπή Ρεθύμνου), ο χαλεπιανός μανές κι ο σταφιδιανός.
Το βαρύ ρεθεμνιώτικο τον ηχογράφησαν το 1938 οι Μανώλης Λαγουδάκης (Λαγός) και Μπαξεβάνης και, τη δεκαετία του 1970, οι Λεων. Κλάδος - Μαν. Κακλής και Ν. Ξυλούρης (στο δίσκο «Τα που θυμούμαι τραγουδώ» με τους Κουτσουρέληδες και τίτλο «Δακρύζω με παράπονο»), το βαρύ πισκοπιανό οι Θαν. Σκορδαλός και Μπαξεβάνης το 1949, το νενέ μου ο Γιώργος Κουτσουρέλης, στα Χανιά, αργότερα και με το Ν. Ξυλούρη («Τα που θυμούμαι τραγουδώ») κ.ά., ενώ στο είδος συγκαταλέγονται και τα τραγούδια Πάρε καρότσα κι έλα, Καναρίνι μου γλυκό, Φιλεντέμ και πολλά άλλα, καθώς και τα τραγούδια που ηχογράφησε το 1939 ο γνωστός ρεμπέτης συνθέτης Παναγιώτης Τούντας με το Γιάννη Μπαξεβάνη: Θα σε κάνω μενεξέ, Ώχ μικρό μελαχρινό, ¶σπρο περιστέρι μου και Αμάν Μαριώ.
Από αυτά, το Πάρε καρότσα κι έλα διασκευάστηκε από τον Κ. Μουντάκη με τίτλο Πύργος τσΆ αγάπης, η Πονεμένη καρδιά και το Καναρίνι από το Βαγγέλη Μαρκογιαννάκη (Μαρκοβαγγέλη), με τίτλους Αμέτε με στην εκκλησιά και Νυχτοπούλι κάθΆ αργά (τραγουδεί ο Ν. Μανιάς), ενώ ο Ν. Μανιάς ηχογράφησε το ¶σπρο περιστέρι μου με τίτλο Όσα ψαράκια βόσκουνται, και άλλοι άλλα.
Μετά τη μικρασιατική καταστροφή και το κύμα Μικρασιατών προσφύγων που ήρθε στην Κρήτη, και συγκεκριμένα στο Ρέθεμνος, ήρθε και το μικρασιάτικο τραγούδι που σίγουρα τραγουδήθηκε και επηρέασε τους ντόπιους μερακλήδες. ¶λλωστε οι Μικρασιάτες μερακλήδες σύντομα έγιναν κι αυτοί ντόπιοι. Έτσι, βρίσκούμε μουσικούς όπως ο Γιάννης ο Αρμένης με το ούτι του κι ο Μιχαλάκης Αραμπατζόγλου με το σαντούρι να συνοδεύουν το Φουσταλιέρη και τον Καρεκλά. Πολλά απΆ αυτά τα τραγούδια ανθολογήθηκαν στον ψηφιακό δίσκο «Μνήμες Ρεθυμνίων Μικρασιατών», από τον ομώνυμο σύλλογο, το 2000, ανάμεσα στα οποία ο Τσακιτζής, το Ράτα ράτα, που τραγουδιόταν στο Ξηρό Χωριό, λίγο έξω απΆ το Ρέθεμνος, κι ο μανές Πάθος (αναφέρω τρία από τα μεγαλοπρεπέστερα), που τον έλεγε ο γέρο Τσομπανάκης, άνθρωπος που ξεψύχησε τραγουδώντας στην κλίνη ντου ένα μανέ. Οι μουσικές ενώθηκαν, οι άνθρωποι ενώθηκαν, οι ανοιχτόκαρδοι κι ανοιχτόμυαλοι μερακλήδες ξεπέρασαν τις προκαταλήψεις των δύσκολων και τραυματικών εκείνων καιρών και βγάλανε την αγία αθρωπιά στα ύψη!
Ο Φουσταλιέρης, ιδίως τα τέλη της δεκαετίας του 1930, μετά και τη συνεργασία του με τους ρεμπέτες του Πειραιά (1933-37), αναδείχθηκε στον κυριότερο εκπρόσωπο του αστικού κρητικού τραγουδιού, τουλάχιστον για το Ρέθεμνος. Τότε ηχογραφήθηκαν πολλά από τα γνωστά και σήμερα τραγούδια, κυρίως με τη ρωμαλέα φωνή του Μπαξεβάνη, αλλά και τη χαϊδεμένη φωνή του Γιώργη Τζαγκαράκη (Τζιμάκη), του επίσης μεγάλου τραγουδιστή της εποχής, που έφυγε το Φλεβάρη του 2005.
Τότε ηχογραφήθηκαν, μεταξύ άλλων, ο χαλεπιανός μανές (πιο γνωστό με τον τίτλο Τα βάσανά μου χαίρομαι, ηχογραφημένο στη συνέχεια και από το Θανάση Σκορδαλό με τον τίτλο Ούλοι μου λένε γιάειντα κλαις, και ανάλογους στίχους), Πονεμένη καρδιά (πιο γνωστό με τον τίτλο Σαν είχες άλλο στην καρδιά), Όσο βαρούν τα σίδερα (και από Θ. Σκορδαλό, με άλλους στίχους υπό τον τίτλο Αμανές, αλλά και από το Ν. Ξυλούρη), το Μερακλίδικο πουλί (και από Θ. Σκορδαλό), Όσο σιμώνει ο καιρός (διασκευάστηκε αργότερα από τον Κ. Μουντάκη με τίτλο Οι πέντε μερακλήδες), ΣτΆ αραχνιασμένο μνήμα μου, Σαν δεις αγάπης δάκρυα κ.λ.π.
Τα τραγούδια αυτά φυσικά, εκτός από τους μουσικούς για τους οποίους ήδη μιλήσαμε, ηχογραφήθηκαν πολλές φορές και από άλλους, σύγχρονους ή μεταγενέστερους, περισσότερο ή λιγότερο διασκευασμένα.

Ίχνη για τις ρίζες μερικών τραγουδιών

Από μουσικής απόψεως τα αστικά κρητικά τραγούδια διαθέτουν μελωδίες άλλες πρωτότυπες και άλλες βασισμένες σε επεξεργασμένα μικρασιατικά, νησιώτικα ή και ανατολίτικα πρότυπα, οι οποίες, όλες (το ίδιο το είδος ως όλον), ανήκουν στην οικογένεια της βυζαντινής μουσικής, όπως και η κρητική και γενικότερα η ελληνική παραδοσιακή μουσική στο σύνολό της. Ο χαλεπιανός μανές, για παράδειγμα, είναι μια μελωδία διαδεδομένη στην ανατολική Μεσόγειο και ίσως η ονομασία του δε σχετίζεται με κάποια Χαλέπα (των Χανίων π.χ.) αλλά με το Χαλέπι της Συρίας, στην οποία επίσης θεωρείται παραδοσιακό, ενώ σχετίζεται με τη μουσική του το τραγούδι Η Κρητικιά, που ηχογραφήθηκε στη Σμύρνη το 1908. Αυτό βέβαια δείχνει ότι το τραγούδι εκεί το θεωρούσαν κρητικό. ¶λλωστε, για να θυμηθούμε τον εμβριθή ερευνητή του ελληνικού τραγουδιού Παναγιώτη Κουνάδη, «είναι βέβαιο ότι η πρόωρη ανάπτυξη του Ηρακλείου, των Χανίων, και του Ρεθύμνου σε σχέση με αυτή της Σμύρνης, του κυριώτερου χώρου παραγωγής ελληνικού πολιτισμού, και η εγκατάσταση πληθυσμών κρητικής προελεύσως κατά τη διάρκεια του 18ου και 19ου αιώνα εκεί, πρέπει να μετέφερε και τις πολιτισμικές λειτουργίες, που με το πέρασμα των χρόνων ενσωματώθηκαν στο σμυρνέικο τραγούδι σαν κρητικό ιδίωμα» (Παναγιώτης Κουνάδης, εισαγωγή στη συναυλία του Μάνου Μουντάκη «Κρήτη-Μικρά Ασία, Μουσικοί Διάλογοι», Ρέθυμνο 26.8.98).
Το Όσο βαρούν τα σίδερα πιθανότατα είναι σύνθεση του Φουσταλιέρη, αλλά η πρώτη μαντινάδα του είναι γνωστή και από τη Μικρά Ασία (Βαρύτερα απΆ τα σίδερα βαρούν τα μαύρα ρούχα…) και από άλλες ελληνικές περιοχές. Η μελωδία της Πονεμένης καρδιάς εντοπίζεται στη Μικρά Ασία, στις Οινούσσες, στην Πόλη και αλλού και ηχογραφήθηκε από τον Κώστα Καρίπη (με τη φωνή της Ρόζας Εσκενάζυ) το 1936 και από το Φουσταλιέρη το 1940, σε δίσκο όπου έπαιζε κιθάρα ο Καρίπης.
Το πασίγνωστο (λόγω κυρίως του Ν. Ξυλούρη) Φιλεντέμ ήταν παλαιότερα τόσο γνωστό, που ο Βρετανός πράκτορας στην Κρήτη κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής Πάτρικ Λη Φέρμορ είχε λάβει από τους Κρητικούς το παρατσούκλι «ο Φιλεντέμ», από την αγάπη του σΆ αυτό το τραγούδι, ενώ και μια αμερικανική κινηματογραφική ταινία (ελληνικός τίτλος «Συνάντηση τα μεσάνυχτα») με θέμα την απαγωγή του Γερμανού στρατηγού Κράιπε, στην οποία απαγωγή πρωταγωνίστησε ο Λη Φέρμορ, είχε μουσικό σήμα το Φιλεντέμ, διασκευασμένο. Για το Φιλεντέμ λοιπόν ο Στέλιος Φουσταλιέρης είχε δηλώσει ότι το είχε μάθει ο ίδιος από το πλήρωμα ενός τουρκικού φορτηγού πλοίου που είχε δέσει στο λιμάνι του Ρεθέμνους. Το τραγούδι αναφερόταν στον αιμοσταγή Εντέμ πασά, τον οποίο προσφωνούσε «φίλε Εντέμ» (= «φιλεντέμ») και τον καλούσε να μετριάσει τις σφαγές του κατά των χριστιανών, τουλάχιστον όσο διαρκούσε το ραμαζάνι (η μεγάλη νηστεία των μουσουλμάνων). Ο Φουσταλιέρης άλλαξε τους στίχους, αλλά θεωρούσε το τραγούδι ιδιαίτερα σοβαρό και δραματικό, ενώ το 1947 το ηχογράφησε ο Θαν. Σκορδαλός με τίτλο «Φιλεντέμ – Μια τουρκοπούλα στο τζαμί» και κατόπιν, με τους γνωστούς πλέον στίχους, ο Νίκος Ξυλούρης. Γεγονός είναι ότι σώζεται ιδιωτική ηχογράφηση του Φουσταλιέρη που τραγουδάει το «Φιλεντέμ» στα τούρκικα.
Ο σταφιδιανός σκοπός αποδίδεται στον πλούσιο Χανιώτη Τουρκοκρητικό σταφιδέμπορο Μεχμέτ Σταφιδάκη, που πέθανε το Μάη του 1908 σε ηλικία σαράντα χρονών (βλ. λεπτομέρειες για την περίπτωσή του και το θρύλο που τον συνοδεύει στο βιβλίο του Γιάννη Τσίβη Χανιά 1252-1940, εκδ. Γνώση, Αθήνα 1993, σελ. 113-114). Κατά τη σχετική παράδοση ο Σταφιδάκης ήταν μαντιναδολόγος και δεξιοτέχνης στο μπουλγαρί, μερακλής και αισθηματίας. Πέθανε από φυματίωση, τραγουδώντας το σταφιδιανό, λόγω της παθολογικής μελαγχολίας που του είχε προκαλέσει η είδηση πως η αγαπημένη του σύζυγος τον απατούσε.
Πιθανότατα η ιστορία είναι αληθινή. Οι Φουσταλιέρης και Μπαξεβάνης ηχογράφησαν το σταφιδιανό το 1938 με τον τίτλο Χανιώτικος σταφιδιανός (άλλωστε και στα Χανιά γίνονταν μεγάλες παρέες με αστικά ακούσματα). Όμως υπάρχουν δυο αντίθετες ενδείξεις: όπως θα δούμε παρακάτω, οι Τουρκοκρητικοί δεν τον γνώριζαν, ενώ, από την άλλη, ο σταφιδιανός τραγουδιόταν μετά μανίας στο Ρέθεμνος και τα Περβόλια και η βασική του μαντινάδα, με την οποία τον ηχογράφησαν οι Φουσταλιέρης και Μπαξεβάνης, ήταν:

Μα ο σταφιδιανός σκοπός παλιώνει μα δε λιώνει
κι απού Άχει αγάπη στα κρυφά, αυτός τη φανερώνει.

Η μαντινάδα αυτή υπονοεί ότι το τραγούδι είναι πολύ παλιό, όχι δημιούργημα ενός μουσικού που πέθανε το 1908 και που «οι γονέοι μας τόνε θυμούνται». ¶ρα, ίσως ο Σταφιδάκης να ήταν απλώς μάστορας στο παίξιμο του σταφιδιανού αλλά όχι δημιουργός του, και το όνομα του σκοπού να είναι απλή σύμπτωση. Όπως και να το κάνουμε, δε μπορούμε να ξέρουμε την αλήθεια.
Ο σταφιδιανός ηχογραφήθηκε σε δίσκους γραμμοφώνου (78 στροφών) από τα σπουδαία ρεθεμνιώτικα δίδυμα Καρεκλά – Φουσταλιέρη το 1937 και Φουσταλιέρη – Μπαξεβάνη το 1938. Και οι δύο ηχογραφήσεις, αλλά ξεχωριστά η πρώτη, αποδίδουν με αξεπέραστη αυθεντικότητα το ύφος της ρεθεμνιώτικης παρέας του καιρού τους, δηλαδή (τόσο απλά και τόσο σπουδαία) το ύφος των μουσικών που τις πραγματοποίησαν. Αργότερα ηχογραφήθηκε με άλλους στίχους και από τον Κώστα Μουντάκη (δίσκος «Έτσι τραγουδάει η Κρήτη νο1») και από άλλους Κρητικούς μουσικούς.

Η συμβολή των Τουρκοκρητικών

Γενικά είναι σχεδόν αδύνατο να εξακριβώσουμε κατά πόσον οι Τουρκοκρητικοί συνέβαλαν στη διαμόρφωση του αστικού τραγουδιού στην Κρήτη. Υπήρχαν βέβαια οι Μεβλεβήδες στα Χανιά (οι «στροβιλιζόμενοι δερβίσηδες»), αλλά η μουσική τους επηρέασε τους «Κρητικούς Τούρκους»; Σημειωτέον ότι ο μουσουλμανικός πληθυσμός της τουρκοκρατούμενης Κρήτης, εκτός από στρατιωτικούς και διοικητικούς υπαλλήλους και από κάποια δερβισικά τάγματα, αποτελούνταν στη συντριπτική του πλειοψηφία από εξισλαμισμένους Κρητικούς. Συχνά εξισλαμισμένους φαινομενικά –τουλάχιστον στην πρώτη γενιά– αν και αργότερα πολλοί κατέληξαν φανατικοί και αδίστακτοι μουσουλμάνοι. ¶λλοι όμως παρέμειναν κρυπτοχριστιανοί και κάποιοι απΆ αυτούς εκδηλώθηκαν σε καιρούς επαναστάσεων, όπως ο Μιχάλης Κουρμούλης και οι άγιοι Τέσσερις Μάρτυρες του Ρεθύμνου. Όλοι αυτοί, αν και ασπάστηκαν την ισλαμική θρησκεία, λόγω των φρικτών συνθηκών ζωής των ραγιάδων, όμως δεν άλλαξαν ιδιαίτερα τη γλώσσα τους ούτε τη στάση τους απέναντι στη ζωή, γιΆ αυτό και οι «γνήσιοι Τούρκοι» τους αποκαλούσαν περιφρονητικά «μπουρμάδες» (=γυρισμένους, δηλ. εξωμότες). Αυτό εξάλλου έγινε φανερό όταν το κύμα των Τουρκοκρητικών έφθασε στη Μικρά Ασία, με την Ανταλλαγή των Πληθυσμών, φέροντας τα κρητικά επώνυμα (που υποχρεώθηκαν να τα αλλάξουν) και την άπταιστη κρητική διάλεκτο, τις μαντινάδες κ.τ.λ. βλ. Ι. Κονδυλάκη, Οι Τουρκοκρητικοί, Π. Πρεβελάκη, Το Χρονικό μιας Πολιτείας, Ν. Αγγελή, Τα Ενεψίζικα κ.λπ. Έτσι, οι Τουρκοκρητικοί έπαιζαν, τραγουδούσαν και χόρευαν ό,τι και οι «ρωμιοί» (=χριστιανοί) συμπατριώτες τους. Λύρα, βιολί, μπουλγαρί και μαντολίνο κελαηδούσαν στα χέρια τους (ο βιολάτορας Μουσταφά Καραγκιουλές κι ο οργανοποιός Αμπντούλ Καλημεράκης, με τα περίφημα λυράκια του, πιστοποιούν του λόγου το αληθές), ενώ χόρευαν τους κρητικούς χορούς, τραγουδούσαν Ερωτόκριτο και μαντινάδες και στιχουργούσαν ρίμες για τα δικά τους παληκάρια!
Όμως… μερικά πολύ σημαντικά στοιχεία έρχεται να δώσει η μελέτη του Chris Williams, καθηγητή του τμήματος Μοντέρνων Ελληνικών Σπουδών του KingΆs College στο Λονδίνο με γενικό τίτλο «The Cretan Muslims and the Music of Crete» που δημοσιεύεται στο Greece and the Balkans: Identities, Perceptions and Cultural Encounters Since the Enlightenment. Ο συγγραφέας, αφού επιβεβαιώνει για ακόμα μία φορά ότι η συντριπτική πλειοψηφία των μουσουλμάνων Κρητών προερχόταν από τον τοπικό πληθυσμό (σελ.209) και φέρνει ως παράδειγμα την «επιβίωση» της μαντινάδας και του Ερωτόκριτου στον πληθυσμό των Giritli (δηλ. Κρητικών –όπως αυτοαποκαλούνται οι Τουρκοκρητικοί), εξάγει μερικά ενδιαφέροντα συμπεράσματα:
1. Παρατηρεί ότι λανθασμένα επικρατεί η άποψη ότι η μουσική των Τουρκοκρητικών είναι περισσότερο τουρκική παρά κρητική (σελ. 210).
2. Θεωρεί ότι οι Τουρκοκρητικοί έχουν στη μνήμη τους την κατάσταση της κρητικής μουσικής των αρχών του αιώνα, δηλαδή όπως καταγράφεται στις πρώτες ηχογραφήσεις. Οι μεγαλύτεροι σε ηλικία αναφέρουν τη σούστα (sousta) και τον πεντοζάλη (pentozalis). Λιγότερο αναφέρουν τον συρτό (sirtos), ενώ ιδιαίτερα έντονη είναι η παρουσία του Ερωτόκριτου στις αφηγήσεις τους. (σελ. 210)
3. Ως μουσικά όργανα αναφέρουν τη λύρα [lyra – η λέξη που χρησιμοποιήθηκε ήταν πάντα lira, ο όρος Girit lirasi μεταφράζεται ως κρητική λύρα (σ.σ. μάλλον «λυρατζή» εννοεί εδώ) ενώ ο όρος kemence (η λύρα στα τούρκικα) δε χρησιμοποιήθηκε καθόλου] και το μαντολίνο. Κανένας δεν ανέφερε το λαούτο, το βιολί και το μπουλγαρί, παρόλο που χρησιμοποιούνταν στην Κρήτη πολύ πριν την ανταλλαγή των πληθυσμών (σελ. 210-211).
4. Στη σελίδα 211 αναφέρεται ότι πασίγνωστα σημερινά ακούσματα όπως τα συρτά του Ροδινού, ο σταφιδιανός και το Όσο βαρούν τα σίδερα τους είναι τελείως άγνωστα. Η προφανής άγνοια των αστικών τραγουδιών κρίνεται από το συγγραφέα ιδιαίτερα σημαντική, καθώς ανατρέπει την (σε πολλούς) επικρατούσα αντίληψη ότι τα τραγούδια αυτά αντιπροσωπεύουν τη μουσική κουλτούρα των Τουρκοκρητικών. Εδώ αναφέρεται ότι και στις δυο πλευρές του Αιγαίου οι Κρητικοί συμμετέχουν σε γάμους, γλέντια κ.λ.π. Η ιδέα της συναυλίας (concert) φαίνεται να είναι άγνωστη (σ.σ. εννοεί μάλλον τη μουσική της ταβέρνας).
Στη σελ. 211 έχει μια υποσημείωση που αφορά στο μπουλγαρί. O Charles Edwardes στο Letters from Crete, Letters written during the spring of 1886, (σ.σ. Γράμματα από την Κρήτη, Γράμματα γραμμένα την άνοιξη του 1886) Λονδίνο 1887, σελ.191 αναφέρει «τον Γεώργιο και τη μικρή λύρα του, το «μπουλγαρί» όπως ο ίδιος το αποκαλεί, το οποίο κρεμάει από ένα καρφί στον τοίχο» (σ.σ. πιθανόν ο άνθρωπος εκείνος έπαιζε μπουλγαρί, αλλά ο περιηγητής δεν το γνώριζε και το θεώρησε λύρα).
Στη σελίδα 215 αναφέρεται ότι το Τα βάσανα μου χαίρομαι (σ.σ. ο χαλεπιανός) φαίνεται να έχει «δανειστεί» μελωδίες από το παραδοσιακό τούρκικο τραγούδι «Ada Sahillerinde bekliyorum», ενώ συμπληρώνει ότι για το σταφιδιανό δεν έχει καταγράψει κάτι παρόμοιο.
Ο C. Williams θεωρεί ότι η κρητική μουσική όπως την ξέρουμε σήμερα διαμορφώθηκε κυρίως από τους Χαρίλαο, Ροδινό και Φουσταλιέρη (εξηγεί αναλυτικά), ενώ μια πολύ ωραία ιστορία βρίσκουμε στις σελ. 216-17: Ο Haldun Menemencioglu στο Study of the Klasik Kemence αναφέρει τον Giritli Ali (τον Κρητικό Αλή δηλαδή) ο οποίος μας λέει ότι γύριζε τους δρόμους της Πόλης τη δεκαετία του 1940 παίζοντας ένα tok sesli (με βαθύτερο ήχο δηλαδή) kemence (μάλλον κρητική λύρα!). Ο συγγραφέας, παρόλο που έψαξε σχετικά, καμιά αναφορά ή ηχογράφηση δεν βρήκε από τον Κρητικό Αλή. Μια πληροφορία όμως που του δόθηκε από το νησί Cunda έλεγε ότι ένας Κρητικός ονόματι Αλή εξαφανίστηκε από το σπίτι του στο Αϊβαλί στα μέσα της δεκαετίας του 1930. Ο Αλή ήταν λυράρης…

¶λλα τραγούδια

Ας επιστρέψουμε στα αστικά τραγούδια…
Ίσως πρέπει να εντάξουμε στα ευρύτερα πλαίσια του είδους και τα ρεμπέτικα που ηχογράφησε από το 1920 ο κορυφαίος Αποκορωνιώτης λυράρης Χαρίλαος Πιπεράκης (1892-1981), ο οποίος βέβαια έδρασε και ηχογράφησε στις Η.Π.Α, αλλά έπαιξε πολλές φορές και στην Κρήτη, ενώ αρκετά χρόνια πριν πεθάνει επέστρεψε στο χωριό του, το Ξηροστέρνι, και συμμετείχε σε πολλές παρέες με το γνωστό του παιχνιδιάρικο ύφος και το χαρακτηριστικό ρεπερτόριο.
Επίσης, το 1951 ηχογράφησε στην Αμερική ο εξαίρετος Αλέκος Καραβίτης το τραγούδι Είντά Άχεις, γιασεμάκι μου, στα πρότυπα των αστικών τραγουδιών (παρόλο που ο ίδιος ήταν κυρίως φορέας την μουσικής παράδοσης της υπαίθρου). Δεν ξέρουμε αν η μουσική του τραγουδιού ήταν δική του σύνθεση. Στην επόμενη γενιά Κρητικών μουσικών (την «κλασική γενιά») δημιουργήθηκαν επίσης τραγούδια στα πρότυπα των παλαιότερων αστικών («τραγούδια της παρέας» ή «της ταβέρνας» ή «τραγούδια μερακλίδικα» τα ονομάζουν), με πιο γνωστό το τραγούδι του Μαρκοβαγγέλη Πες μου και γιάειντα τη χτυπάς, με τραγουδιστή το Νίκο Μανιά (δίσκος «Κρητική Λεβεντιά»), ενώ ο Μαρκοβαγγέλης είχε ηχογραφήσει και το ΣΆ ένα κλαδί του μενεξέ με τον εξαίρετο λυράρη από το Σπήλι Γιώργο Καλογρίδη. ¶λλα τραγούδια, το Κρητικό ακρογιάλι και το Καλύτερα στη μαύρη γη του Θαν. Σκορδαλού, διάφορα καλαματιανά και πολλά άλλα, τα οποία βρίσκονται διάσπαρτα στην κρητική δισκογραφία μέχρι και σήμερα, αν και πλέον οι πληθυσμοί χωριών και πόλεων έχουν αναμιχθεί καταλυτικά (ολοκληρώθηκε η αστυφιλία της δεκαετίας του 1960), από χρόνια δεν υπάρχει πια ιδιαίτερο ύφος χωριού και πόλης, ενώ οι παρέες στις ταβέρνες, με την ισότιμη συμμετοχή ορχήστρας και μερακλήδων, έχουν αντικατασταθεί από τις εξελιγμένες μικροφωνικές και το πάλκο.

«Ταμπαχανιώτικα»;

Μια τελευταία παρατήρηση. Όλα αυτά τα «μερακλίδικα τραγούδια» έχει επικρατήσει τα τελευταία χρόνια να ονομάζονται «ταμπαχανιώτικα». Ο όρος προέρχεται από την τούρκικη λέξη ταμπαχανέδες (=βυρσοδεψία) και υπήρχε ιδίως στη Σμύρνη, όπου η ανάλογη συνοικία ονομαζόταν Ταμπάχανα, ενώ καταγράφεται στη σμυρνέικη μουσική παράδοση ο Ταμπαχανιώτικος μανές, που ηχογραφήθηκε πολλές φορές και από διάφορους καλλιτέχνες. Στην Κρήτη όμως ο όρος δε φαίνεται να χρησιμοποιήθηκε όταν τα τραγούδια αυτά ήταν εν χρήσει (όταν δηλαδή λειτουργούσαν στην ακμή τους οι παρέες των μερακλήδων που τραγουδούσαν στις ταβέρνες των πόλεων και των κοντινών χωριών ή στις αυλές και τα σπίθια τους) και μάλλον «πέρασε» σε μας από παρανόηση, που οφείλεται σε μια σημείωση στην τελευταία σελίδα του ένθετου βιβλίου στην κλασική πλέον αρχειακή δισκογραφική έκδοση «Οι Πρωτομάστορες». Εκεί μάλιστα αναφέρεται άστοχα ότι «ταμπαχανάδες» λέγονταν στα τούρκικα τα σανατόρια, πράγμα ανακριβές, και συνδυάζεται το υποτιθέμενο όνομα των τραγουδιών με τον πόνο των φυματικών (τροφίμων των σανατορίων), λόγω του πάθους και του ψυχικού πόνου που αναδίδουν.
Η φυματίωση θα λέγαμε συμπτωματικά πως είχε έναν ερωτικό συμβολισμό: επειδή συχνά προκαλούνταν από τον υποσιτισμό (ή τουλάχιστον εκεί αποδιδόταν, επειδή ο φυματικός ήταν χλομός, ασθενικός κ.τ.τ.), οι παλιοί Κρητικοί θεωρούσαν ότι ο έρωτας, με την ανορεξία και το γενικό «μαρασμό» που προκαλούσε λόγω της «στέρησης» του αγαπημένου ή της αγαπημένης (σκληρά τα ήθη της εποχής), ήταν μια από τις αιτίες της φυματίωσης για πολλούς νέους και νέες. Έτσι σε έντονο ψυχικό «πάθος» (δηλαδή μεγάλη αγάπη, και μάλιστα για τη λύρα) αποδίδεται από λαϊκό μύθο η φυματίωση του Ροδινού, ενώ ήδη έχουμε αναφέρει και την περίπτωση του Σταφιδάκη. Επίσης οι αδύναμες κοπέλες, εύθραυστες και ανυπεράσπιστες (επομένως ερωτικές), ήταν από τις ομάδες υψηλού κινδύνου για τη φυματίωση...
Παρόλα αυτά η σύνδεση των αστικών τραγουδιών με τη φυματίωση, τα σανατόρια κ.λ.π. και με την ονομασία ταμπαχανιώτικα δε φαίνεται να ευσταθεί καθόλου. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι ο σπουδαίος Σπηλιανός λαγουθιέρης Γιάννης Μαρκογιαννάκης μας είπε πως άκουσε τη λέξη ταμπαχανιώτικα μόλις το 2004, που εξέδωσε τον ομώνυμο δίσκο του ο Λάμπης Ξυλούρης!

των Θ. Ρηγινιώτη (κυρίως) - Κ.Βασιλάκη - Κ.Καρινιωτάκη,
www.cretan-music.gr

OYTI
31.12.2006, 00:58
Πολύ καλό φίλε μου το άρθρο σου. Κι εγώ είχα την εσφαλμένη εντυπωση οτι τα αστικά τραγούδια της Κρήτης ονομάζονται Ταμπαχανιώτικα.
:088:

kostasv
11.02.2007, 15:44
Έρχεται (εκεί θα περιέχεται και το παραπάνω κείμενο!) έως τέλος του μήνα:
http://img407.imageshack.us/img407/2898/exofullonewfoustalieriwv5.jpg
(κάπως έτσι θα είναι το εξώφυλλο)

και ένα δωράκι

http://rapidshare.com/files/16015038/05-Kanarini_mou_glyko-Ta_matia_sou-Xariklaki.mp3.html

kokostur
12.03.2009, 02:55
Μάλλον πως ο φίλος kostasv δεν γνωρίζει καλά τα Χανιά και την ιστορία τους. Δεν θέλω να μπω σε αντιπαράθεση επιχειρημάτων, αλλά θα ήθελα να μας απαντήσει ο φίλος μας:

α) γιατί δεν υπάρχουν καταγραφές τραγουδιών από τη συγκεκριμένη συνοικία (Ταμπάχανα) αλλά μόνο από την Κρήτη και συγκεκριμένα πρωτίστως στα Χανιά και δευτερευόντως στο Ρέθυμνο;

β) γνωρίζει για τις επαφές των Κρητικών με τους Σμυρνιούς και ότι τα ταμπαχανιώτικα οι Σμυρνιοί τα ονόμαζαν "κρητικά";

γ) γνωρίζει ότι η συμβολή των τουρκοκρητικών στην αστική μουσική της Κρήτης ήταν όντως μεγάλη, αλλά με την ανταλλαγή των πληθυσμών τη δεκαετία του '20 όχι μόνο δεν "χάθηκαν" τα ταμπαχανιώτικα αλλά πολλαπλασιάστηκαν;
Θα μπορούσα να αναφέρω κι άλλα ερωτήματα (πάντα καλοπροαίρετα) για απάντηση. Μέχρι τότε όμως καλά θα κάνει κάποιος πριν μιλήσει για τον πολιτισμό της Κρήτης, να περπατήσει στα σοκάκια της (και στην περίπτωσή μας στα Ταμπακαριά) για να "μυρίσει" το άρωμα της το οποίο ακόμα είναι έντονο. Εκεί θα βρει και πολλές απαντήσεις.

--- Νέο μήνυμα προστέθηκε στις 02:55 ::: Το προηγούμενο μήνυμα δημοσιεύθηκε στις 02:41 ---

Και η ενδιάμεση αλήθεια είναι πως στα λιμάνια της Κρήτης έφταναν πολλά μουσικά στοιχεία από τη Σμύρνη (αλλά και αντίστροφα). Σε αυτό το σημείο οι απόψεις είναι πολλές. Ακόμα και με τον καλό μου φίλο και συμμαθητή Λάμπη Ξυλούρη έχω κάποιες διαφωνίες σχετικά με αυτά που αναφέρει στην εισαγωγή του δίσκου του. Και η κυριότερη διαφωνία-απορία μου είναι: αν ήταν μόνο σμυρναίικη η καταγωγή των ταμπαχανιώτικων και απλά "μεταφέρθηκαν" σε άλλα μέρη, γιατί άνθισαν μόνο στην Κρήτη; Ή μήπως υπάρχουν και αλλού; Μήπως (ξέρω εγώ) στο Βόλο ή στα νησιά του Αιγαίου (που ήταν και δίπλα).

Από συντονιστή: Αν δεις πιο προσεχτικά το παραπάνω θέμα έχει ημερομηνία 25/12/2006 και πρόκειται για αναδημοσίευση. Τι απαντήσεις του ζητάς του χριστιανού?

Δημήτρης Ν.
12.03.2009, 15:05
... να περπατήσει στα σοκάκια της (και στην περίπτωσή μας στα Ταμπακαριά)...
¶σχετο με την κουβέντα αλλά ξέρει κάποιος αν σημαίνει κάτι αυτή η λέξη? Ρωτάω γιατί υπάρχει γειτονιά-περιοχή στο Μεσολόγγι με αυτό το όνομα.

Την είχε οικοδομήσει ο Όθωνας με σπίτια πανομοιότητα -σαν εργατικές κατοικίες-και μοιράσει. Σήμερα κατά 90% τουλάχιστον, κατοικούν τσιγγάνοι.

Ελένη
12.03.2009, 15:23
Ταμπακαριά: τα βυρσοδεψεία.
Τελικά, σε πολλές περιοχές της χώρας μας υπήρχαν ταμπάκοι.

Ξεφεύγουμε βέβαια από το θέμα μας, αλλά μια εκπληκτική αναφορά στην κοινωνία των ταμπάκων, έχουμε στο διήγημα "Ο Σιούλας ο ταμπάκος" του Δ. Χατζή, εδώ. (http://culture.ana-mpa.gr/printarticle.php?id=3046)

kokostur
13.03.2009, 22:22
Από συντονιστή: Αν δεις πιο προσεχτικά το παραπάνω θέμα έχει ημερομηνία 25/12/2006 και πρόκειται για αναδημοσίευση. Τι απαντήσεις του ζητάς του χριστιανού?

Δεν περιμένω -ουσιαστικά- απάντηση. Γνωρίζω επίσης και την αρχική προέλευση του δημοσιεύματος. Απλά δεν μπορούσα να αφήσω αναπάντητη μία λανθασμένη (ενδεχομένως) άποψη. Σε ευχαριστώ πάντως για την επισήμανση.

kostasv
14.03.2009, 22:11
εδώ είμαι και ειλικρινά προσπαθώ να καταλάβω τις απορίες:


α) γιατί δεν υπάρχουν καταγραφές τραγουδιών από τη συγκεκριμένη συνοικία (Ταμπάχανα) αλλά μόνο από την Κρήτη και συγκεκριμένα πρωτίστως στα Χανιά και δευτερευόντως στο Ρέθυμνο;

Ορίστε;!; Καταγραφές από ποια Ταμπάχανα; Της Σμύρνης; Δεν μπορώ να πω ότι αντιλαμβάνομαι την απορία (σε συνδιασμό και με τη συνέχεια της ερώτησης...


β) γνωρίζει για τις επαφές των Κρητικών με τους Σμυρνιούς και ότι τα ταμπαχανιώτικα οι Σμυρνιοί τα ονόμαζαν "κρητικά";

αυτό πρώτη φορά το ακούω... ούτε οι Μικρασιάτες που ήρθαν στην Κρήτη τα αποκαλούν "κρητικά", ούτε υπάρχει οπουδήποτε καταγεγραμμένο κάτι τέτοιο...
σημείωση ότι πριν τη δεκαετία του 1980-1990, δεν υπάρχει η λέξη "ταμπαχανιώτικα" στην Κρήτη καταγεγραμμένη πουθενά! - α, μην ξεχάσω...σε οποιαδήποτε ηχογράφηση εκ Σμύρνης υπάρχει η λέξη ταμπαχανιώτικο (μανές, κλπ) στον τίτλο, η μουσική που υπάρχει μέσα ουδεμία σχέση έχει με τα λεγόμενα "ταμπαχανιώτικα" της Κρήτης...

επίσης...

Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι ο σπουδαίος Σπηλιανός λαγουθιέρης Γιάννης Μαρκογιαννάκης μας είπε πως άκουσε τη λέξη ταμπαχανιώτικα μόλις το 2004, που εξέδωσε τον ομώνυμο δίσκο του ο Λάμπης Ξυλούρης!


γ) γνωρίζει ότι η συμβολή των τουρκοκρητικών στην αστική μουσική της Κρήτης ήταν όντως μεγάλη, αλλά με την ανταλλαγή των πληθυσμών τη δεκαετία του '20 όχι μόνο δεν "χάθηκαν" τα ταμπαχανιώτικα αλλά πολλαπλασιάστηκαν;

φυσικά πολλαπλασιάστηκαν... ποιος το αμφισβητεί αυτό; άλλωστε το μεγάλο "μπαμ" έγινε από τον Φουσταλιέρη

επίσης...
στην Κρήτη ζω και περπατώ ΠΟΛΥ συχνά σε σοκκάκια και βουνά. Οπότε... έχω εικόνα ;)


Και η ενδιάμεση αλήθεια είναι πως στα λιμάνια της Κρήτης έφταναν πολλά μουσικά στοιχεία από τη Σμύρνη (αλλά και αντίστροφα).

η μόνη αλήθεια θα έλεγα εγώ...

μπαμπης καπουλας
15.03.2009, 01:56
Υπάρχει και στη Λιβαδειά συνοικία Ταμπάχνα δίπλα στο ποτάμι Ερκυνα

kokostur
15.03.2009, 06:49
ούτε οι Μικρασιάτες που ήρθαν στην Κρήτη τα αποκαλούν "κρητικά", ούτε υπάρχει οπουδήποτε καταγεγραμμένο κάτι τέτοιο...
σημείωση ότι πριν τη δεκαετία του 1980-1990, δεν υπάρχει η λέξη "ταμπαχανιώτικα" στην Κρήτη καταγεγραμμένη πουθενά! - α, μην ξεχάσω...σε οποιαδήποτε ηχογράφηση εκ Σμύρνης υπάρχει η λέξη ταμπαχανιώτικο (μανές, κλπ) στον τίτλο, η μουσική που υπάρχει μέσα ουδεμία σχέση έχει με τα λεγόμενα "ταμπαχανιώτικα" της Κρήτης...

Ενδεχομένως δεν γνωρίζεις από ιστορία της μουσικής. Εκεί θα βρεις απαντήσεις για όλες σου τις απορίες. Κι ας υποθέσουμε ότι συμφωνώ μαζί σου σε κάτι, είναι ότι το είδος αυτό της αστικής μουσικής ενδεχομένως να προέρχεται από τη Σμύρνη. ΟΧΙ όμως τα ταμπαχανιώτικα εξ επί τούτου! Και αυτό θα μπορούσα να αναλύσω κάλιστα με όλες τις μουσικές διαφορές που έχει η κρητική μουσική με τη σμυρναίικη. Και μιλάω με την ιδιότητα του καθηγητή μουσικής που έχω.
ΔΕΝ έχει σχέση η αστική μουσική της Σμύρνης με την κρητική! Ήδη από τον 18ο αιώνα στη Σμύρνη ανθούν ορχήστρες ποικίλης μουσικής (χαρακτηριστική είναι η αναφορά ενός Γάλλου περιηγητή, του Τουρνφόρ, το 1702, όπου λέει ότι "...παίζουν και χορεύουν α λα φράγκα, α λα γκρέκα, α λα τούρκα..."), που πρωτοσυναντιούνται όργανα και μοτίβα της δύσης, της Ελλάδας και της Ανατολής και αρχίζουν ένα "πάντρεμα" όλων αυτών των στοιχείων. (κλασικό παράδειγμα το παραδοσιακό γαμήλιο του ανατολικού Αιγαίου "Σήμερα γάμος γίνεται" που είναι σε μέτρο 3/4, δηλαδή βαλς!). Ενώ στα αστικά τραγούδια της Κρήτης υπάρχει ΑΤΟΦΙΟ το κρητικό στοιχείο, σε κλίμακες, μέτρα και ρυθμούς που δεν ξεφεύγουν από τα παραδοσιακά μουσικά μοτίβα μας. Θα μπορούσα να στο αναλύσω και λεπτομερέστερα, αν καταλάβαινες από μουσικούς όρους.

Θα πρέπει επίσης να γνωρίζεις κάτι πολύ σημαντικό. Η μουσική δεν έχει σύνορα. Και πάντα, ανά τους αιώνες, ο ένας πολιτισμός επηρέαζε τον άλλον. Κι αν λ.χ. υπάρχει κάποια σχέση ανάμεσα στη μουσική της Ελλάδος με την ανατολίτικη μουσική, αυτή, δεν είναι άλλη, από την κοινή ρίζα που έχουν αυτοί οι πολιτισμοί (Αρχαίας Ελλάδος, Αρχαίας Αιγύπτου, Μεσοποταμίας, Ινδίας). Κι αν δούμε ποιος από τους προαναφερθέντες πολιτισμούς είναι ο πιο πρόσφατος, αυτός είναι ο αρχαιοελληνικός. Θα μπορούσε να υπάρξει κάποιος που θα πει ότι "η ελληνική μουσική είναι κλεμένη από την ανατολή"; Θα ήταν σωστός; Όπως επίσης και ότι οι τοξοτές οι λύρες ήρθαν στην Κρήτη κατά τον 10ο αιώνα, ενώ νωρίτερα συναντάμε αυτό το είδος του μουσικού οργάνου στην Ινδία και την Μεσοποταμία. Τι θα πούμε τώρα, ότι οι λύρες είναι ινδικά όργανα "κλεμένα"; Είπαμε ότι ο ένας μουσικός πολιτισμός επηρέαζε τον άλλον. Και ειδικά εμείς εδώ στην Ελλάδα που βρισκόμαστε σε μια τέτοια γεωγραφική θέση όπου δεχόμασταν επιδράσεις από παντού. Πόσο μάλλον η Κρήτη!

Και στο φινάλε, δεν με ενδιαφέρει το όνομα "ταμπαχανιώτικα" από πού προέρχεται, αλλά ότι τα συγκεκριμένα τραγούδια είναι μοναδικά, και συναντιούνται μόνο στην αστική μουσικής της Κρήτης.

Αν σου "επιτέθηκα" φίλε kostasv δεν ήταν για να σε προσβάλω. Αν φάνηκε κάτι τέτοιο σου ζητάω συγγνώμη. Όμως δεν μπορούσα να αφήσω μια λάθος διαπίστωση, από ένα ελλιπές άρθρο, να πλανάται στο διαδίκτυο.

Νίκος Πολίτης
15.03.2009, 10:55
Δεν είμαι γνώστης της κρητικής μουσικής και γιαυτό, η παρέμβασή μου δεν πρέπει να εκληφθεί ως ανάμιξη στην ουσία της αντιπαράθεσης μεταξύ kostasv και kokostur.

Ακριβώς όμως επειδή η μουσική δεν έχει σύνορα, ειδικά η λαϊκή πολύ περισσότερο, νομίζω ότι απόλυτες τοποθετήσεις όπως «ΔΕΝ έχει σχέση η αστική μουσική της Σμύρνης με την κρητική» είναι παρακινδυνευμένες. Μπορεί βεβαίως να υπήρξαν στη Σμύρνη έντονες δυτικές επιρροές, που δεν είναι οφθαλμοφανείς στην αστική μουσική παράδοση της Κρήτης, αλλά ένα είναι το καζάνι, αυτό της τροπικής μουσικής παράδοσης της λεκάνης της ανατολικής Μεσογείου, και από αυτό αντλεί και η Σμύρνη και η Κρήτη, όπως φυσικά και όλες οι επιμέρους λαϊκές μουσικές από τα βορειοδυτικά Βαλκάνια μέχρι τις χώρες του Μαγκρέμπ, αλλά και μέχρι το Αφγανιστάν και την Ινδία.

Θέλω όμως να σταθώ ειδικά σε ένα θεματάκι: Δεν είναι σωστό ότι τραγούδια όπως το «σήμερα γάμος γίνεται» προέρχονται από τη δυτική μουσική, επειδή και μόνο είναι τρίσημα και τονισμένα στο ρυθμό που τονίζεται και το βάλς. Τέτοια τρίσημα τραγούδια υπάρχουν πάμπολα στην ελληνική κυρίως παράδοση (πρόχειρα μου έρχεται στο νου το «ένα τρεχαντηράκι») και μάλιστα πρόκειται για μέτρο πολύ αγαπητό στους ελληνόφωνους πληθυσμούς από την ύστερη κιόλας αρχαιότητα. Αυτό μαρτυρείται πασιφανέστατα με τα Εξαποστειλάρια της Εκκλησίας (π.χ. το Αναστάσιμον «Τοις μαθηταίς συνέλθωμεν εν όρει Γαλιλαίας», τρίσημο σε ήχο Δεύτερο), των οποίων οι μελωδίες ήταν κοσμικές και ιδιαίτερα δημοφιλείς, ώστε να πιέσουν μεταγενέστερους μελωδούς όπως τον Πέτρο Λαμπαδάριο να τα ενσωματώσουν στα επίσημα κείμενα της Εκκλησίας.

kostasv
15.03.2009, 18:31
βρε παιδιά, πειράζει που εγώ ΑΚΟΜΑ δεν μπορώ να καταλάβω τι συζητάμε σε σχέση με το παραπάνω άρθρο; ποιες είναι οι ενστάσεις του φίλου συζητητή; στο προηγούμενο ποστ μου απλά απάντησα σε κάποιες ελαφρως προσωπικες αναφορές για πράγματα που δεν ισχύουν..τελος πάντων...μην τα μπερδευω κι άλλο.

Φίλε kokostur, δες το παραπάνω κείμενο και εξηγησέ μου ΑΚΡΙΒΩΣ που διαφωνείς και που βλεπεις τις "ελλείψεις" από το "άρθρο που πλανάται στο διαδίκτυο"

kokostur
15.03.2009, 23:40
Ο λόγος που έκανα την παρέμβαση στο θέμα είναι ότι μου δόθηκε η ευκαιρία, μέσα από αυτήν εδώ την παρέα, να εκφράσω την αντίθεσή μου σε σχετικό άρθρο. Αν κοιτάξει κανείς την ιστορία της μουσικής της ανατολικής Μεσογείου θα δει πως η άποψη του Θ. Ρηγινιώτη δεν "κολλάει" με τη συνέχεια της λαϊκής μουσικής των λαών της. Αφήνει ασάφειες και ατέλειες, που για να τις αναλύσουμε χρειάζεται πολυσέλιδο άρθρο.

Για να κλείσω την παρέμβασή μου, όλες οι μουσικές των λαών της ανατ. Μεσογείου έχουν μια σχέση αλυσιδωτή αλλά και συνάμα ανεξάρτητη. Ειδικά στην Κρήτη όπου έτυχε πολλών κατακτήσεων και επιδράσεων λόγω γεωγραφικής θέσεως αλλά και λόγω του εμπορίου. Κι αν υπάρχουν κάποιες ομοιότητες στη λαϊκή μουσική της Σμύρνης με αυτή της Κρήτης είναι γιατί έχουν τις ίδιες "βάσεις" (αρχαιοελληνική, βυζαντινή, ανατολική, δυτική). Υπάρχει λοιπόν αλληλοεπίδραση αλλά ΟΧΙ "αντιγραφή" ή "μεταφορά" κάποιου μουσικού είδους από το ένα μέρος στο άλλο. Ειδικά αν παρατηρήσουμε στο γεγονός ότι στη σμυρναίικη μουσική υπάρχει και η βαλκανική επιρροή, ενώ στην Κρήτη όχι. Και αυτή είναι μία από τις σημαντικότερες διαφορές.

Τέλος, στο παράδειγμα που ανέφερα για το τραγούδι "σήμερα γάμος γίνεται", το ανέφερα σαν το πιο γνωστό. Μπορεί το παράδειγμα αυτό να μην είναι κανόνας, αλλά όμως έχουμε πολλούς ρυθμούς δυτικούς (καντάδα, βαλς, πόλκα, κ.α) και βαλκανικούς (σέρβικα, βουργάρικα, ρουμάνικα) που εισχώρησαν στη λαϊκή μουσική της Σμύρνης και των νησιών του ανατ. Αιγαίου, ειδικά από τον 18ο αιώνα και μετά. Όπως, επίσης, και οι εστουδιαντίνες π.χ. χρησιμοποιούσαν όργανα δυτικής προέλευσης (βιολί, κλαρινέτο, πιάνο, κιθάρα), βαλκανικής (ακορντεόν), ελληνικής (σαντούρι, κανονάκι, ταμπουρά, σύριγγες και αυλούς) και ανατολικής (ούτι, λαούτο, τουμπελέκι, ζίλιες, κ.α), και όλα αυτά ενώθηκαν σε μία ορχήστρα για να καλύψουν τις ανάγκες της πολυπολιτισμιακής αστικής μουσικής της Σμύρνης (με αποτέλεσμα την άμεση επίδραση και των νησιών του ανατολικού Αιγαίου και της μουσικής των).

kostasv
16.03.2009, 15:09
ΟΚ, κατάλαβα...


Ο λόγος που έκανα την παρέμβαση στο θέμα είναι ότι μου δόθηκε η ευκαιρία, μέσα από αυτήν εδώ την παρέα, να εκφράσω την αντίθεσή μου σε σχετικό άρθρο.

έτσι απλά... Αντίθεση για την αντίθεση;;;


Αν κοιτάξει κανείς την ιστορία της μουσικής της ανατολικής Μεσογείου θα δει πως η άποψη του Θ. Ρηγινιώτη δεν "κολλάει" με τη συνέχεια της λαϊκής μουσικής των λαών της. Αφήνει ασάφειες και ατέλειες, που για να τις αναλύσουμε χρειάζεται πολυσέλιδο άρθρο.

Όχι φίλε μου... Ο λόγος ύπαρξης των φόρουμ ή στα ελληνικά "φόρα" είναι ΑΚΡΙΒΩΣ αυτός! Δεν απαξιώνουμε έτσι ένα κείμενο, απλά γιατί δεν μας αρέσει ή δε μας βολεύει. Πολυσέλιδο άρθρο;;; Γιατί εμείς κορόιδα είμαστε που κάτσαμε αμισθί για το κέφι μας και κάναμε μια α-β-γ έρευνα;; Απαξιωνουμε το κείμενο με εκφράσεις του τύπου:


Ενδεχομένως δεν γνωρίζεις από ιστορία της μουσικής. Εκεί θα βρεις απαντήσεις για όλες σου τις απορίες.

Μάλλον πως ο φίλος kostasv δεν γνωρίζει καλά τα Χανιά και την ιστορία τους.

Μέχρι τότε όμως καλά θα κάνει κάποιος πριν μιλήσει για τον πολιτισμό της Κρήτης, να περπατήσει στα σοκάκια της (και στην περίπτωσή μας στα Ταμπακαριά) για να "μυρίσει" το άρωμα της το οποίο ακόμα είναι έντονο. Εκεί θα βρει και πολλές απαντήσεις.

Η γνώμη μου; Αντίθεση για την αντίθεση. Τίποτε άλλο. Καμία ουσιαστική ένσταση, απλά καποιες αμφιβολίες για θέματα που δεν τίθενται ουσιαστικά στο παραπάνω κείμενο, αποφυγή εξηγήσεων και εισχώρηση στην ουσία του θέματος. Εγώ εδώ είμαι και ευχαριστως να συζητήσουμε το θεμα...

kokostur
16.03.2009, 16:44
Αυτά τα τραγούδια είναι τα «αστικά» μας, που δεν είναι ρίμες ούτε ριζίτικα ούτε αφηγηματικά τραγούδια, αλλά συγκροτούν για την Κρήτη ένα μουσικό είδος αντίστοιχο με το σμυρναίικο και το ρεμπέτικο, με τα οποία σίγουρα επικοινώνησαν δημιουργικά. Αυτά τα τραγούδια τα παίζανε και τα τραγουδούσαν οι μερακλήδες του Ρεθέμνους και των γύρω χωριών (πάρα πολύ μάλιστα στα Περβόλια), και μάλιστα με διάφορες μαντινάδες κατά περίσταση κι όχι πάντα με τις παγιωμένες και καθιερωμένες πλέον λόγω των ηχογραφήσεων. Ήταν σκοποί, πάνω στους οποίους τραγουδούσαν όποια μαντινάδες τους εξέφραζε κάθε στιγμή και φυσικά στο τραγούδι συμμετείχαν όλοι όσοι διέθεταν τις ανάλογες δυνατότητες στις φωνητικές χορδές, που ήταν αληθινά πάρα πολλοί και βγάνανε την ευαισθησία, την καλαισθησία και τη λεπτότητα του γούστου και των προτιμήσεων στα ύψη.
Επειδή δε ζήσαμε τις παλιές ρεθεμνιώτικες παρέες στο φόρτε τους, είναι λίγο δύσκολο να περιγράψουμε το τι γινόταν ή να απαριθμήσουμε τα τραγούδια μέχρι το τελευταίο. Για να δούμε τι έχουμε μάθει ή καταλάβει για όλΆ αυτά τα πράγματα.

Τα αστικά τραγούδια

Από τα παλιά σωζόμενα αστικά κρητικά τραγούδια περίφημα ήταν και είναι ο βαρύς ρεθεμνιώτικος, ο βαρύς πισκοπιανός (προφανώς από την Επισκοπή Ρεθύμνου), ο χαλεπιανός μανές κι ο σταφιδιανός.
Το βαρύ ρεθεμνιώτικο τον ηχογράφησαν το 1938 οι Μανώλης Λαγουδάκης (Λαγός) και Μπαξεβάνης και, τη δεκαετία του 1970, οι Λεων. Κλάδος - Μαν. Κακλής και Ν. Ξυλούρης (στο δίσκο «Τα που θυμούμαι τραγουδώ» με τους Κουτσουρέληδες και τίτλο «Δακρύζω με παράπονο»), το βαρύ πισκοπιανό οι Θαν. Σκορδαλός και Μπαξεβάνης το 1949, το νενέ μου ο Γιώργος Κουτσουρέλης, στα Χανιά, αργότερα και με το Ν. Ξυλούρη («Τα που θυμούμαι τραγουδώ») κ.ά., ενώ στο είδος συγκαταλέγονται και τα τραγούδια Πάρε καρότσα κι έλα, Καναρίνι μου γλυκό, Φιλεντέμ και πολλά άλλα, καθώς και τα τραγούδια που ηχογράφησε το 1939 ο γνωστός ρεμπέτης συνθέτης Παναγιώτης Τούντας με το Γιάννη Μπαξεβάνη: Θα σε κάνω μενεξέ, Ώχ μικρό μελαχρινό, ¶σπρο περιστέρι μου και Αμάν Μαριώ.
Από αυτά, το Πάρε καρότσα κι έλα διασκευάστηκε από τον Κ. Μουντάκη με τίτλο Πύργος τσΆ αγάπης, η Πονεμένη καρδιά και το Καναρίνι από το Βαγγέλη Μαρκογιαννάκη (Μαρκοβαγγέλη), με τίτλους Αμέτε με στην εκκλησιά και Νυχτοπούλι κάθΆ αργά (τραγουδεί ο Ν. Μανιάς), ενώ ο Ν. Μανιάς ηχογράφησε το ¶σπρο περιστέρι μου με τίτλο Όσα ψαράκια βόσκουνται, και άλλοι άλλα.
Μετά τη μικρασιατική καταστροφή και το κύμα Μικρασιατών προσφύγων που ήρθε στην Κρήτη, και συγκεκριμένα στο Ρέθεμνος, ήρθε και το μικρασιάτικο τραγούδι που σίγουρα τραγουδήθηκε και επηρέασε τους ντόπιους μερακλήδες. ¶λλωστε οι Μικρασιάτες μερακλήδες σύντομα έγιναν κι αυτοί ντόπιοι. Έτσι, βρίσκούμε μουσικούς όπως ο Γιάννης ο Αρμένης με το ούτι του κι ο Μιχαλάκης Αραμπατζόγλου με το σαντούρι να συνοδεύουν το Φουσταλιέρη και τον Καρεκλά. Πολλά απΆ αυτά τα τραγούδια ανθολογήθηκαν στον ψηφιακό δίσκο «Μνήμες Ρεθυμνίων Μικρασιατών», από τον ομώνυμο σύλλογο, το 2000, ανάμεσα στα οποία ο Τσακιτζής, το Ράτα ράτα, που τραγουδιόταν στο Ξηρό Χωριό, λίγο έξω απΆ το Ρέθεμνος, κι ο μανές Πάθος (αναφέρω τρία από τα μεγαλοπρεπέστερα), που τον έλεγε ο γέρο Τσομπανάκης, άνθρωπος που ξεψύχησε τραγουδώντας στην κλίνη ντου ένα μανέ. Οι μουσικές ενώθηκαν, οι άνθρωποι ενώθηκαν, οι ανοιχτόκαρδοι κι ανοιχτόμυαλοι μερακλήδες ξεπέρασαν τις προκαταλήψεις των δύσκολων και τραυματικών εκείνων καιρών και βγάλανε την αγία αθρωπιά στα ύψη!

Σε αυτό εδώ το σημείο υπάρχει πλήρη ταύτιση του άρθρου με αυτών που ανέφερα.


Η μουσική δεν έχει σύνορα. Και πάντα, ανά τους αιώνες, ο ένας πολιτισμός επηρέαζε τον άλλον. Κι αν λ.χ. υπάρχει κάποια σχέση ανάμεσα στη μουσική της Ελλάδος με την ανατολίτικη μουσική, αυτή, δεν είναι άλλη, από την κοινή ρίζα που έχουν αυτοί οι πολιτισμοί (Αρχαίας Ελλάδος, Αρχαίας Αιγύπτου, Μεσοποταμίας, Ινδίας). Κι αν δούμε ποιος από τους προαναφερθέντες πολιτισμούς είναι ο πιο πρόσφατος, αυτός είναι ο αρχαιοελληνικός. Θα μπορούσε να υπάρξει κάποιος που θα πει ότι "η ελληνική μουσική είναι κλεμένη από την ανατολή"; Θα ήταν σωστός; Όπως επίσης και ότι οι τοξοτές οι λύρες ήρθαν στην Κρήτη κατά τον 10ο αιώνα, ενώ νωρίτερα συναντάμε αυτό το είδος του μουσικού οργάνου στην Ινδία και την Μεσοποταμία. Τι θα πούμε τώρα, ότι οι λύρες είναι ινδικά όργανα "κλεμένα"; Είπαμε ότι ο ένας μουσικός πολιτισμός επηρέαζε τον άλλον. Και ειδικά εμείς εδώ στην Ελλάδα που βρισκόμαστε σε μια τέτοια γεωγραφική θέση όπου δεχόμασταν επιδράσεις από παντού. Πόσο μάλλον η Κρήτη!

Και συνεχίζει:


Από μουσικής απόψεως τα αστικά κρητικά τραγούδια διαθέτουν μελωδίες άλλες πρωτότυπες και άλλες βασισμένες σε επεξεργασμένα μικρασιατικά, νησιώτικα ή και ανατολίτικα πρότυπα, οι οποίες, όλες (το ίδιο το είδος ως όλον), ανήκουν στην οικογένεια της βυζαντινής μουσικής, όπως και η κρητική και γενικότερα η ελληνική παραδοσιακή μουσική στο σύνολό της. Ο χαλεπιανός μανές, για παράδειγμα, είναι μια μελωδία διαδεδομένη στην ανατολική Μεσόγειο και ίσως η ονομασία του δε σχετίζεται με κάποια Χαλέπα (των Χανίων π.χ.) αλλά με το Χαλέπι της Συρίας, στην οποία επίσης θεωρείται παραδοσιακό, ενώ σχετίζεται με τη μουσική του το τραγούδι Η Κρητικιά, που ηχογραφήθηκε στη Σμύρνη το 1908. Αυτό βέβαια δείχνει ότι το τραγούδι εκεί το θεωρούσαν κρητικό. ¶λλωστε, για να θυμηθούμε τον εμβριθή ερευνητή του ελληνικού τραγουδιού Παναγιώτη Κουνάδη, «είναι βέβαιο ότι η πρόωρη ανάπτυξη του Ηρακλείου, των Χανίων, και του Ρεθύμνου σε σχέση με αυτή της Σμύρνης, του κυριώτερου χώρου παραγωγής ελληνικού πολιτισμού, και η εγκατάσταση πληθυσμών κρητικής προελεύσως κατά τη διάρκεια του 18ου και 19ου αιώνα εκεί, πρέπει να μετέφερε και τις πολιτισμικές λειτουργίες, που με το πέρασμα των χρόνων ενσωματώθηκαν στο σμυρνέικο τραγούδι σαν κρητικό ιδίωμα» (Παναγιώτης Κουνάδης, εισαγωγή στη συναυλία του Μάνου Μουντάκη «Κρήτη-Μικρά Ασία, Μουσικοί Διάλογοι», Ρέθυμνο 26.8.98).

Σ' αυτό το σημείο είναι η διαφωνία μου. Πώς είναι δυνατόν να διαθέτουν μελωδίες άλλες πρωτότυπες και άλλες βασισμένες σε επεξεργασμένα μικρασιατικά, νησιώτικα ή και ανατολίτικα πρότυπα και ταυτόχρονα να σχετίζεται με τη μουσική του το τραγούδι Η Κρητικιά, που ηχογραφήθηκε στη Σμύρνη το 1908; Υπάρχει αντίφαση στη συγκεκριμένη παράγραφο που δημιουργεί λανθασμένες εντυπώσεις. Ενώ παρακάτω ξεκαθαρίζει πολύ σωστά ότι «είναι βέβαιο ότι η πρόωρη ανάπτυξη του Ηρακλείου, των Χανίων, και του Ρεθύμνου σε σχέση με αυτή της Σμύρνης, του κυριώτερου χώρου παραγωγής ελληνικού πολιτισμού, και η εγκατάσταση πληθυσμών κρητικής προελεύσως κατά τη διάρκεια του 18ου και 19ου αιώνα εκεί, πρέπει να μετέφερε και τις πολιτισμικές λειτουργίες, που με το πέρασμα των χρόνων ενσωματώθηκαν στο σμυρνέικο τραγούδι σαν κρητικό ιδίωμα»! Εξάλλου για τα αστικά τραγούδια της Κρήτης στη Σμύρνη, πέρα από τον Κουνάδη το έγραψα και εγώ
γνωρίζει για τις επαφές των Κρητικών με τους Σμυρνιούς και ότι τα ταμπαχανιώτικα οι Σμυρνιοί τα ονόμαζαν "κρητικά"; και μου απαντάς
αυτό πρώτη φορά το ακούω... ούτε οι Μικρασιάτες που ήρθαν στην Κρήτη τα αποκαλούν "κρητικά", ούτε υπάρχει οπουδήποτε καταγεγραμμένο κάτι τέτοιο... και ενδεχομένως η λέξη ταμπαχανιώτικα να σε "χάλασε". Συγγνώμη.

Θέλεις κι άλλη απόδειξη;



Όμως… μερικά πολύ σημαντικά στοιχεία έρχεται να δώσει η μελέτη του Chris Williams, καθηγητή του τμήματος Μοντέρνων Ελληνικών Σπουδών του KingΆs College στο Λονδίνο με γενικό τίτλο «The Cretan Muslims and the Music of Crete» που δημοσιεύεται στο Greece and the Balkans: Identities, Perceptions and Cultural Encounters Since the Enlightenment. ........ εξάγει μερικά ενδιαφέροντα συμπεράσματα:
1. Παρατηρεί ότι λανθασμένα επικρατεί η άποψη ότι η μουσική των Τουρκοκρητικών είναι περισσότερο τουρκική παρά κρητική (σελ. 210).
2. Θεωρεί ότι οι Τουρκοκρητικοί έχουν στη μνήμη τους την κατάσταση της κρητικής μουσικής των αρχών του αιώνα, δηλαδή όπως καταγράφεται στις πρώτες ηχογραφήσεις. Οι μεγαλύτεροι σε ηλικία αναφέρουν τη σούστα (sousta) και τον πεντοζάλη (pentozalis). Λιγότερο αναφέρουν τον συρτό (sirtos), ενώ ιδιαίτερα έντονη είναι η παρουσία του Ερωτόκριτου στις αφηγήσεις τους. (σελ. 210)

Σε αυτό εδώ το σημείο ο Chris Williams αναφέρει ξεκάθαρα για την γηγενή προέλευση της κρητικής μουσικής και όχι στα ισλαμικά ακούσματα των τουρκοκρητικών όπως αναφέρονται σε άλλα άτοπα άρθρα.


Μια τελευταία παρατήρηση. Όλα αυτά τα «μερακλίδικα τραγούδια» έχει επικρατήσει τα τελευταία χρόνια να ονομάζονται «ταμπαχανιώτικα». Ο όρος προέρχεται από την τούρκικη λέξη ταμπαχανέδες (=βυρσοδεψία) και υπήρχε ιδίως στη Σμύρνη, όπου η ανάλογη συνοικία ονομαζόταν Ταμπάχανα, ενώ καταγράφεται στη σμυρνέικη μουσική παράδοση ο Ταμπαχανιώτικος μανές, που ηχογραφήθηκε πολλές φορές και από διάφορους καλλιτέχνες.

Εδώ ο συγγραφέας του άρθρου αναφέρεται σε μία ονομασία «ταμπαχανιώτικα» που προέρχεται ενδεχομένως από τη Σμύρνη. Κι ας υποθέσουμε ότι είναι έτσι, τότε:


Στην Κρήτη όμως ο όρος δε φαίνεται να χρησιμοποιήθηκε όταν τα τραγούδια αυτά ήταν εν χρήσει (όταν δηλαδή λειτουργούσαν στην ακμή τους οι παρέες των μερακλήδων που τραγουδούσαν στις ταβέρνες των πόλεων και των κοντινών χωριών ή στις αυλές και τα σπίθια τους) και μάλλον «πέρασε» σε μας από παρανόηση, που οφείλεται σε μια σημείωση στην τελευταία σελίδα του ένθετου βιβλίου στην κλασική πλέον αρχειακή δισκογραφική έκδοση «Οι Πρωτομάστορες»

Εδώ ακριβώς ταιριάζει η φράση μου:


Και στο φινάλε, δεν με ενδιαφέρει το όνομα "ταμπαχανιώτικα" από πού προέρχεται, αλλά ότι τα συγκεκριμένα τραγούδια είναι μοναδικά, και συναντιούνται μόνο στην αστική μουσικής της Κρήτης.

Πες μου τώρα φίλε μου kostasv πού διαφωνείς; Ή μήπως πιστεύεις ότι λέμε τα ίδια με το αρχικό άρθρο;

kostasv
16.03.2009, 19:17
ειλικρινά, σηκώνω τα χέρια ψηλά! Δεν καταλαβαίνω τι θέλεις να πεις! Να ναι ο τρόπος που τα γράφεις; Να ναι ο τρόπος που τα παραθέτεις, δεν ξέρω ούτε τι θες να πεις, ούτε που διαφωνείς με το κείμενο.. Συγγνώμη, αλλα απλά ΔΕΝ καταλαβαίνω...

kokostur
16.03.2009, 19:49
ειλικρινά, σηκώνω τα χέρια ψηλά! Δεν καταλαβαίνω τι θέλεις να πεις! Να ναι ο τρόπος που τα γράφεις; Να ναι ο τρόπος που τα παραθέτεις, δεν ξέρω ούτε τι θες να πεις, ούτε που διαφωνείς με το κείμενο.. Συγγνώμη, αλλα απλά ΔΕΝ καταλαβαίνω...

Κι εγώ προσπαθώ να κατανοήσω τι είναι αυτό που δεν καταλαβαίνεις. Να μου επιτρέψεις να σταματήσω τη συζήτηση γιατί βλέπω ότι δεν βγάζει πουθενά. Έχεις εμμονές σε ένα αντιγραμμένο κείμενο από το cretan-music, που στο οποίο έχω προβάλει ήδη τις όποιες αντιθέσεις μου. Τις δικές απαντήσεις σε αυτά που γράφω δεν τις είδα. Το μόνο που είδα είναι να αντιπαρατίθεσαι μαζί μου χωρίς να 'χω καταλάβει (κι εγώ με τη σειρά μου) το ΓΙΑΤΙ; Τι είναι αυτό που σε ενόχλησε. Και με ποια ιδιότητα ισοπεδώνεις τις απόψεις μου. Γιατί όπως και να'χει, κάποια κόλλυβα παραπάνω γνώσεις ενδεχομένως (σαν καθηγητής μουσικής) να έχω. Εσύ απαντάς από χόμπυ, ή από 5 άρθρα ανώνυμα; Εξάλλου είδα και από άλλο φόρουμ (goodnet) το μένος σου και στον Αμαργιαννάκη. Έναν από τους μεγαλύτερους μουσικολόγους που έβγαλε η Ελλάδα, και τον οποίο τον χαρακτηρίζεις με λόγια αχαρακτήριστα. Ακόμα κι αυτός σου φταίει; Έλεος.

μπαμπης καπουλας
17.03.2009, 19:54
http://www.youtube.com/watch?v=kwzOl3tRulg :102:

ΡΕ Μινόρε
17.03.2009, 20:59
Αντί να φαγωνόμαστε με άνευ ουσίας και αποτελέσματος κουραστικές αντιπαραθέσεις και διαφωνίες επί διαφωνιών, θα ήταν καλύτερα να απολαμβάνουμε αυτές τις μαγείες που μας έχουν αφήσει κληρονομιά οι θρύλοι που λέγονται Πρωτομάστορες της κρητικής μουσικής.
Να 'σαι καλά ρε Μπάμπη. Μου 'φτιαξες τη διάθεση. Μουσικές παρακαταθήκες που πραγματικά με κάνουν περήφανο για τον τόπο μου.

kostasv
17.03.2009, 21:21
το παραπάνω video είναι από την 2ημερη παρουσίαση-εκδήλωση προς τιμήν του μπαρμπα Στελή του Φουσταλιέρη περυσι τέτοιο καιρό. Αφορούσε παρουσίαση της κασετίνας "Το Στελάκι απ' την Κρήτη" μέσα από την ανάγνωση των κειμένων που περιέχονταν μέσα και πολύ μουσική, διάφορα βίντεο κ έκθεση φωτογραφίας, όλα σχετικά με τον Φουσταλιέρη.

όσον αφορά το παραπάνω κείμενο το οποίο συντάχθηκε από τον συνοδοιπόρο στο cretan-music.gr Θ. Ρηγινιώτη με τη δική μου συνδρομη, θέλω να πω τα εξής:

α. σίγουρα στην Κρήτη υπήρχαν προ δισκογραφίας αρκετά τραγούδια "καθιστικά", "της ταβέρνας" (όπως τα αποκαλούσε ο Φουσταλιέρης). Κάποια από αυτά τα γνωρίζουμε ως "χαλεπιανός μανές" (μελωδία διαδεδομένη σε όλη την ανατολική μεσόγειο, εγώ το έχω ακούσει σε τουλάχιστον 3 γλώσσες), "σταφιδιανό σκοπό", "βαρύ πισκοπιανό", κ.ά. Σίγουρα επίσης αυτά τα τραγουδια ήταν αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης των λαών που ζούσαν στην λεκάνη της ανατολικής μεσογείου. Είτε Μικρασιατών χριστιανών, είτε Μουσουλμάνων, είτε Αράβων, είτε Ρωμιών, είτε γηγενών Κρητικών μελωδιών, κ.λ.π., κ.λ.π. Ακόμα και Αφρικάνοι έζησαν κατά τη διάρκεια των 18ου και 19ου αιώνα στην Κρήτη (οι περιβόητοι Χαλικούτηδες, εξ ου και ο λεγόμενος "αράπικος" χορός, τα διάφορα ανά την Κρήτη τοπωνύμια "του αράπη ο σπήλιος",κλπ. Συμπερασμα; Ότι όπως και σε όλη την τότε οθωμανική αυτοκρατορία, έτσι και στην Κρήτη δημιουργήθηκαν ακουστικά τραγούδια για τις ανάγκες της ταβέρνας, του καφενειου, της παρέας.

β. σίγουρα, επίσης, ο ερχομός των Μικρασιατών συνετεινε στην περαιτέρω ανάπτυξη τέτοιων σκοπών, τέτοιων μελωδιών που είτε έφτασαν ατόφιες στα μέρη μας "Τσακιτζής", "Ντοκτόρ", "Γιαρούμπι,κ.α., είτε επηρέασαν βαθιά τους ντόπιους μουσικούς που δημιούργησαν πανω σε αυτά τα μοτίβα: "Οσο βαρούν τα σίδερα", "Παραπονιάρης", "Το μερακλήδικο πουλί", κ.α. Εδώ θα πρέπει να σημειώσω το γεγονός-κλειδί για την ανάπτυξη αυτού του είδους, τον πηγαιμό του Φουσταλιέρη στον Πειραιά και την αλληλεπίδραση του με τους μπουζουξήδες της εποχής, τους λεγόμενους από τους σημερινούς μελετητές ρεμπέτες. Μετά την επιστροφή του στο Ρέθυμνο, άρχισε να δισκογραφεί ως κύριος καλλιτέχνης (και όχι ως συνοδός π.χ. του Καρεκλα) και να παίζει σχεδόν αποκλειστικά τέτοια τραγούδια.

γ. εκεί που εμείς σαν παρέα ερασιτεχνων μουσικόφιλων καταλήγουμε είναι ότι το συγκεκριμένο μουσικό είδος ΔΕΝ ΛΕΓΕΤΑΙ ταμπαχανιώτικα. Ο όρος αναφέρθηκε για πρωτη φορά στην κασσετινα "Οι Πρωτομάστορες" στα τελη της δεκαετίας του 1980. Κανείς δεν είχε αναφέρει προτύτερα αυτόν τον όρο. Εχω στην κατοχή μου δεκάδες ηχογρ. συνεντευξεις του Φουσταλιέρη στις οποίες δεν λεει ΟΥΤΕ μια φορά τη λεξη "ταμπαχανιώτικα". Σε ερωτηση μου στον εκδότη των "πρωτομαστόρων" Στέλιο Αεράκη ποιος έγραψε αυτό τον όρο μου είπε ότι δε θυμόταν, αλλα έτσι πρεπει λεει να τα έλεγαν γιατι τα επαιζαν λεει στα ταμπακαριά του Ηρακλείου (!!!). Οι Χανιώτες λένε για τα "ταμπακαριά" των Χανίων, αλλοι λενε για τη συνοικία της Σμύρνης, κ.ο.κ.

Ένα ακόμα επιχείρημα για την μη σχεση των τραγουδιών αυτών με την ονομασία που έχει καθιερωθεί είναι τα ίδια τα αυθεντικά Ταμπαχανιώτικα τα οποία ηχογραφήθηκαν από διάφορες ορχήστρες και τραγουδιστές της Σμύρνης. Ουδεμία σχέση έχουν μεταξύ τους!!!

Ολοι πιστεύω καταλαβαίνετε ότι απλα το είδος αυτό βαπτίστηκε σε μια νύχτα από καποιον άσχετο μουσικολόγο της δεκάρας, απ αυτούς που ακόμα και σήμερα ευδοκιμούν δεκάδες και ασελγούν πάνω στο σώμα της παραδοσιακής μας μουσικής...

Αυτά έχω να πω για τα λεγόμενα "ταμπαχανιώτικα" ή αστικά τραγούδια της Κρήτης όπως θα έπρεπε να αποκαλούνται! http://www.rembetiko.gr/forums/images/icons/icon7.gif

μπαμπης καπουλας
18.03.2009, 22:01
http://www.youtube.com/watch?v=VwLEiZb
(http://www.youtube.com/watch?v=VwLEiZb)

Νίκος Πολίτης
18.03.2009, 23:09
κάτι δεν πάει καλά Μπάμπη, χρειάζεται διόρθωμα!

μπαμπης καπουλας
18.03.2009, 23:12
Παιδιά συγνώμη!! Το εκανα μπαχαλο!! Το ξεσταύρι μου μέσα.:245:

tourick
07.09.2009, 11:23
http://www.youtube.com/watch?v=fAaZ4K5NtQU&feature=related

emc
07.09.2009, 22:15
Σε μια εκπομπή του ΡΙΚ είχαν ένα γέρο που τραγουδούσε παραδοσιακά και ανάμεσα στα άλλα είπε το εξής "τταπαχανιώτικο":

Καλώς ήρταμεν τζι ήβραμεν την τράπεζα στημένην
τζιαι τζιείνη που την έστησεν άξια προκομμένη

Από την προφορά τταπαχανιώτικο υποθέτω ότι η λέξη μπήκε στα κυπριακά από τα τούρκικα και όχι μέσω Ελλάδας ή Σμύρνης (οπότε θα ήταν με μονό τ, και ίσως με μπ)

kostasv
08.09.2009, 22:13
http://www.youtube.com/watch?v=W7uIRW_OkcE
http://www.youtube.com/watch?v=NFEAgJWgcpU
http://www.youtube.com/watch?v=V7VM-fzeCqo

pepe
07.06.2012, 10:09
Από την αρχή της συζήτησης, προ τριετίας, απομονώνω ένα ερώτημα που είχε μείνει μετέωρο:


αν ήταν μόνο σμυρναίικη η καταγωγή των ταμπαχανιώτικων και απλά "μεταφέρθηκαν" σε άλλα μέρη, γιατί άνθισαν μόνο στην Κρήτη; Ή μήπως υπάρχουν και αλλού; Μήπως (ξέρω εγώ) στο Βόλο ή στα νησιά του Αιγαίου (που ήταν και δίπλα).


Δε θα υποστηρίξω ούτε τη σμυρναίικη ούτε τη μη σμυρναίικη καταγωγή αυτών των σκοπών. Πρέπει όμως να πούμε ότι στην ερώτηση «μήπως υπάρχουν κι αλλού» η απάντηση είναι ναι. Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι βέβαια ο Χαλεπιανός, που η ευρεία κυκλοφορία του δεν είναι κάτι άγνωστο. Ταυτίζεται με το μικρασιάτικο «Σαν πας στα ξένα», με τον κασιώτικο σκοπό «του Εμμανουήλ» (http://www.youtube.com/watch?v=KOc8hzmQQzE), στη Σίφνο (http://www.youtube.com/watch?v=T26KPPx7G4I) το παίζουν σε εφτάσημο ρυθμό καλαματιανού, στην Κύπρο το έχω βρει δισκογραφημένο με τίτλο «Τα μελαχροινά (http://www.mygreek.fm/el/player/song-player/song/MzA3MzA5/1142)» κ.ά.

Υπάρχει ακόμη το Μερακλήδικο πουλί, που το τραγουδάνε στην Κω ως σκοπό «Της Κορδελιάστρας (http://www.rembetiko.gr/forums/showthread.php?t=24719)», ενώ παρουσιάζει ανησυχητικές ομοιότητες και με τον νισύργικο σκοπό του Φραντζή («Πάρε Φραντζή τη λύρα σου» ή «¶ντε να ρεμπελέψουμε»).

Ανησυχητική επίσης είναι η ομοιότητα (όχι μέχρι ταυτίσεως) του Βαριού Ρεθεμνιώτικου («Δακρύζω με παράπονο») με την «¶πονη Ξανθιά (http://www.youtube.com/watch?v=6fvOTCsvBRY)» («Δε με σκοτώνεις»), πάλι της διπλανής Κάσου. Επίσης, η οργανική εισαγωγή του Βαριού Ρεθεμνιώτικου είναι βεβαίως η ίδια με του Μανώλη Χασικλή (άσχετο αλλά μιας και τα μαζεύουμε τώρα εδώ...).

Για την κρητική εκδοχή του Αμάν Ντόκτορ έχουμε ξανασυζητήσει εδώ (http://www.rembetiko.gr/forums/showthread.php?t=22790&page=2&highlight=%E1%EC%DC%ED+%ED%F4%FC%EA%F4%EF%F1) (#17).

Υπάρχει ακόμη ο σκοπός «Τα δάκρυα», που πιστεύω ότι παρά τις εξωτερικές διαφορές κατά βάθος ταυτίζεται με το «Εγέρασα και πέρασα (http://www.youtube.com/watch?v=OnDwWDwC89Q)» από το πολύ απομακρυσμένο Κιούπκιοϊ (σημερινή Πρώτη) Σερρών. (Το βίντεο και οι πληροφορίες είναι άλλα αντ' άλλων -παίζει το ελληνικό συγκρότημα Εμπειροτέχνες).

_______________
Και κάτι άλλο, μια απορία:

Το «Όσο βαρούν τα σίδερα», γιατί το θεωρούμε ίδια κατηγορία με τα υπόλοιπα; Είναι τελείως διαφορετικό τραγούδι. Δεν έχει την περίτεχνη επεξεργασία όλων των άλλων, είναι ένας εντελώς δημοτικότροπος μίνιμαλ σκοπός των 4 ουσιαστικά νοτών και των άπειρων επαναλήψεων. Νομίζω ότι η κατάταξή του ακολουθεί εντελώς δισκογραφικά κριτήρια: Φουσταλιέρης, Μπαξεβάνης, άρα ταμπαχανιώτικο.

koutroufi
08.06.2012, 01:17
Κι ο σκοπός του "Παραπονιάρη" (http://www.youtube.com/watch?v=nkGOf9tXVT4) φαίνεται ότι είναι γνωστός στα 12νησα (http://www.youtube.com/watch?v=UhCFU8JaJlU).

(Μια επισημανσούλα: Η εκδοχή του Χαλεπιανού που παίζεται στη Σίφνο είναι προέλευσης Μήλου-Κιμώλου. Οι οργανοπαίκτες στη συγκεκριμένη εκτέλεση είναι Σιφνιοί.)

ΚΕΠΕΜ
14.06.2012, 00:35
Ταμπαχανιώτικος ονομάζεται και εδώ στην Χαλκιδική ένας οργανικός σκοπός που τον χορεύουν συρτό, εξαιρετικά δημοφιλής. Χορός για μερακλήδες.

nikos forlan
09.12.2012, 14:14
Από την αρχή της συζήτησης, προ τριετίας, απομονώνω ένα ερώτημα που είχε μείνει μετέωρο:




Μόλις άκουσα στη εκπομπή "Αλάτι της γής" την άποψη, οτι τα ταμπαχανιώτικα δεν κατάγονται τόσο απο την Σμύρνη, αλλά απο την Μεσόγειο - Βόρεια Αφρική, γενικά τόνιζε ο ομιλιτής της ανδαλουσιανή-μεσογειακή καταγωγή τους. Ειδικά στην μουσική.

vladimiros
09.12.2012, 20:33
Το είδα και εγώ και μου έκανε εντύπωση αυτή η άποψη γιατί πρώτη φορά την άκουσα. Πάντως ο κύριος που το ισχυριζόταν δεν έλεγε ότι τα τραγούδια δεν έχουν ανατολίτικη καταγωγή αλλά ότι ο δρόμος που ήρθαν στην Κρήτη ήταν μέσω της Δύσης. Ενδιαφέρον άποψη για ψάξιμο.

Νίκος Πολίτης
09.12.2012, 21:30
Κάτι ανάλογο με την (κατά τα άλλα πολύ περίεργη) άποψη αυτή για τα τραγούδια, φαίνεται να συνέβη όντως, με την διάδοση του λαούτου. Είναι αποδεδειγμένο ότι το όργανο αυτό, που το όνομά του προδίδει την αραβική του καταγωγή, ήρθε στην Ευρώπη μέσω Αφρικής, παρακολουθώντας την επέκταση των Αράβων στις χώρες του Μαγκρέμπ και τελικά στην Ισπανία. Μάλιστα, εξελίχθηκε στην Ευρώπη χωρίς αραβική πλέον επίδραση και έχουμε λαούτο αναγεννησιακό, μπαρόκ κλπ. Είναι πολύ πιθανό να προχώρησε και νοτιοανατολικότερα, να ήρθε στην Ελλάδα δηλαδή μέσω Ευρώπης και μάλιστα δια θαλάσσης, αφού δεν βλέπουμε να πέρασε και να έμεινε σε άλλες βαλκανικές χώρες. Από αυτά, όμως, μέχρι το σημείο να ισχυριζόμαστε ότι τα “ταμπαχανιώτικα” (είναι σαφές ότι ο όρος είναι νεωτεριστικός) έχουν ανδαλουσιανή καταγωγή υπάρχει μεγάλη απόσταση. Φλαμένκο στην Κρήτη, δηλαδή;