PDA

Επιστροφή στο Forum : Το βιολί στην Ελλάδα και η σχέση του με την κοινωνική διαστρωμάτωση



pepe
18.08.2011, 02:17
Σε άλλη συζήτηση, σχετικά με το βιολί στην Κρήτη (http://www.rembetiko.gr/forums/showthread.php?t=17504), γράφτηκαν μερικά μηνύματα που πιάνουν το θέμα της ευρύτερης παρουσίας και χρήσης του βιολιού στην Ελλάδα. Τα μάζεψα όλα εδώ.

1.

Η λύρα είναι λαϊκό όργανο. Το βιολί είναι όργανο των ανώτερων τάξεων. Αυτό συνάγεται από δύο καίρια σημεία:
α) Τη λύρα μπορεί να τη φτιάξει ο καθένας με λίγη υπομονή και στοιχειωδη εξοπλισμό. Τη φτιάχνουν λοιπόν οι οργανοπαίχτες μόνοι τους. Στην Κάρπαθο ακόμα έτσι γίνεται. Μόνοι τους φτιάχνουν οι οργανοπαίχτες και όλα τα άλλα καθαυτού λαϊκά όργανα: τσαμπούνες, φλογέρες, ζουρνάδες, νταϊρέδες, τουμπάκια, νταούλια, κεμεντζέδες. Παλιά και τους σκαφτούς ταμπουράδες. Ο λαϊκός άνθρωπος δεν αγόραζε, έφτιαχνε (το σπίτι του, το φαϊ του, τα ρούχα του).
Αντίθετα το βιολί θέλει οπωσδήποτε εργαστήρι, δεν αρκεί η τέχνη για να το φτιάξεις. Το ίδιο ισχύει για το λαούτο, το σαντούρι, το ούτι, το μαντολίνο, γενικά ό,τι έχει ντούγες, μην πω για το κλαρίνο που σχεδόν αναπόφευκτα το εισάγεις από Ευρώπη. Αυτά τα όργανα τα φτιάχνουν επαγγελματίες κατασκευαστές, για να τα πουλήσουν σε μουσικούς. Η αγοραπωλησία είναι συνήθεια των οικονομικά ανώτερων τάξεων, και από αυτές μεταδίδεται και σε ορισμένους επαγγελματίες που έχουν πάρε-δώσε μαζί τους, όπως ο μουσικός.
β) Η μουσική για βιολί επίσης προέρχεται από τις ανώτερες τάξεις. Σε όλα σχεδόν τα Κυκλαδονήσια μαρτυρείται ότι παλιά οι φτωχοί γλεντούσαν με την τσαμπούνα και οι πλούσιοι με το βιολί. Ανάλογα στη Θράκη μεταξύ γκάιντας και κλαρίνου. Και πιο παλιά δεν υπήρχε καν βιολί και κλαρίνο, μόνο γκάιντα ή τσαμπούνα. Όταν λέω παλιά εννοώ μέσα στα τελευταία 100 ή λιγότερα χρόνια, όχι αιώνες πριν. Η λύρα ως μη-λαϊκό όργανο μόνο στην Κωνστ/πολη ξέρω να υπήρξε, και όχι από πολύ παλιά.

Αυτό δεν αναιρεί την πιθανότητα το βιολί να ήταν γνωστό στα αστικά κέντρα σχεδόν από τη στιγμή της πρώτης εφεύρεσής του στην Ευρώπη. Καθιστά όμως ελάχιστα πιθανή τη διάδοσή του στα χωριά ειδικά της Κρήτης αιώνες πριν συμβεί το ίδιο σε κάθε άλλο μέρος της Ελλάδας.

2.

Νομίζω ότι σήμερα τουλάχιστον, οι λυράρηδες και οι βιολάτορες είναι της ίδιας τάξης, όπως και ο κόσμος που γλεντάει με αυτούς. Επίσης, το κόστος αγοράς αυτών των οργάνων σήμερα που παίζουν αυτοί οι οργανοπαίχτες - μουσικοί δεν αλλάζει, κυμαίνεται στα ίδια επίπεδα.

3.

Φυσικά, Άταστε, δίκιο έχεις. Εννοούσα ιστορικά.

4.

Δεν ήταν της αριστοκρατίας όργανο το βιολί, λαϊκό ήταν και αυτό. Τόσα ρεμπέτικα που ηχογραφήθηκαν με τη συνοδεία βιολιού, ήταν της αριστοκρατίας, τότε;

5.

Πιστεύω ότι ήταν λιγάκι «απ' έξω»: ήταν τα όργανα των επαγγελματιών, όχι αυτά με τα οποία ο ρεμπέτης διασκέδαζε ο ίδιος τον εαυτό του και την παρέα του.

6.

Όσο για το βιολί, αποτελούσε το βασικό όργανο διασκέδασης και στα πανηγύρια και στα οικογενειακά γλέντια, όπου έπαιζε τα πάντα: από δημοτικά και παραδοσιακά, μέχρι καντάδες και ρεμπέτικα.
Και με βιολιά διασκέδαζε ο λαϊκός άνθρωπος της εποχής.

7.

Φυσικά, διασκέδαζε και με βιολιά. Βασικά, διασκέδαζε με οτιδήποτε παρήγαγε ήχο. Αρκεί να υπήρχε κάποιος να παίξει. Αν δεν υπήρχε, τραγουδούσε σκέτα.

8.

Παραθέτω το παρακάτω άρθρο από ένα ένθετο του περιοδικού HITECH: "Μεσαίωνας, έγχορδα με δοξάρι"

Στο Μεσαίωνα υπήρχαν πολλών ειδών όργανα με δοξάρι, πού ποικίλαν ως προς το σχήμα και την κατασκευή του ηχείου τους. Τα μεσαιωνικά τοξοτά όργανα παίζονταν συνήθως στηριζόμενα στον ώμο όπως το σημερινό βιολί ενώ τα όργανα που στηρίζονταν στο γόνατο ή στο έδαφος όπως το βιολοντσέλο εμφανίστηκαν αργότερα.

Ίσως δεν ξέρετε ότι:

το βιολί, που εδώ και 350 χρόνια θεωρείται ο βασιλιάς των οργάνων, υπήρχε στις αρχές της ιστορίας του ένα "παρακατιανό" όργανο που απλώς συνόδευε τη μουσική σε χορούς και πανηγύρια ενώ οι βιολιστές είχαν τη φήμη κατώτερων μουσικών.

ΑΓΗΣ
18.08.2011, 02:45
Για τη λαϊκότητα του βιολιού, ας βάλω κι εγώ δυο εικόνες.
Η μια μεταξύ 1607-1681:
http://musickshandmade.com/lute/paintings/view/289
Η άλλη μεταξύ 1581-1666:
http://www.passionforpaintings.com/art-gallery/frans-hals-painter/boy-playing-a-violin-oil-painting-reproduction

Αλλού πάλι συναντάμε περισσότερο γκάιντες:
http://www.friendsofart.net/en/art/pieter-bruegel-the-younger/the-peasant-wedding
http://en.wikipedia.org/wiki/File:Pieter_Bruegel_d._Ä._011b.jpg
Άιντε και κανένα κιθαρόνι:
http://lebbeuswoods.files.wordpress.com/2010/01/bruegel-13.jpg

pepe
18.08.2011, 03:00
Νομίζω ότι πρέπει να πιάσουμε την ιστορία από τη στιγμή που έρχεται το βιολί στην Ελλάδα. Το πώς είχε εξελιχθεί πιο πριν δεν άπτεται του θέματος.

Ομολογώ ότι δεν ξέρω πότε πρωτοήρθε στην Ελλάδα. Δεν έχω υπόψη μου κάποια εργασία ανάλογη με αυτήν της Μαζαράκη για το λαϊκό κλαρίνο. Πάντως μιας και η Μαζαράκη γράφει ότι το κλαρίνο μπήκε στην Ελλάδα από διάφορες ανεξάρτητες εισόδους, είναι πιθανόν να συνέβη κάτι ανάλογο και με το βιολί. Σε γενικές γραμμές έχω την εντύπωση ότι το βιολί στην Ελλάδα είναι πολύ πιο παλιά ιστορία από το κλαρίνο.

Επίσης, πρέπει να είμαστε όσο το δυνατόν πιο συγκεκριμένοι ως προς το τι εννοούμε «ανώτερες» και «κατώτερες» τάξεις. Άλλα χαρακτηριστικά και άλλες διαφορές έχουν στις πόλεις και άλλες στην ύπαιθρο.
Εδώ πρέπει να κάνω μία διόρθωση σε όσα έγραψα παλιότερα:
Η λογική «Ο λαϊκός άνθρωπος δεν αγόραζε, έφτιαχνε (το σπίτι του, το φαϊ του, τα ρούχα του)» (μνμ 1) ισχύει για τα χωριά. Οι παλιοί αγρότες δεν είχαν σχεδόν καμία επαφή με αυτό που σήμερα λέμε καταναλωτισμό. Δεν άκουγαν καν μουσική, γιατί κι αυτό είναι μια μορφή κατανάλωσης. Έκαναν οι ίδιοι τη μουσική τους, και όχι για ψυχαγωγία αλλά κυρίως για σκοπούς λειτουργικούς / τελετουργικούς. Η σχέση «εσύ προσφέρεις τις μουσικές σου υπηρεσίες - εγώ ακούω και (ενδεχομένως) αμείβω» υπήρχε στις οικονομικά ανώτερες τάξεις, που ήταν εξίσου καταναλωτικές και στις υπόλοιπες πτυχές της ζωής τους, όντας μακριά από την πρωτογενή παραγωγή. Ακόμη κι όταν οι άρχοντες ή οι αστοί έκαναν μουσικές σουαρέ μεταξύ τους, χωρίς να καλούν επαγγελματίες μουσικούς, κάποιος «έκανε πρόγραμμα» και οι άλλοι άκουγαν. Δε γινόταν συμμετοχική δημιουργία όπως σ' ένα γλέντι.
Στις πόλεις όμως δεν ήταν ακριβώς έτσι. Κέντρα όπου μαζευόταν η φτωχολογιά για να ακούσει («καταναλώσει») τη μουσική που κάποιοι έπαιζαν γι' αυτούς υπήρχαν από αρκετά παλιά. Επομένως, όταν η Ελένη λέει «Δεν ήταν της αριστοκρατίας όργανο το βιολί, λαϊκό ήταν και αυτό. Τόσα ρεμπέτικα που ηχογραφήθηκαν με τη συνοδεία βιολιού, ήταν της αριστοκρατίας, τότε;» (μνμ 4), έχει δίκιο. Η απάντησή μου ότι εκεί υπήρχε διάκριση μουσικού - ακροατή, πράγμα που δεν είναι «λαϊκό», δεν είναι σωστή γιατί μεταφέρει τα δεδομένα του χωριού στην πόλη.

Κάθε όργανο είναι πιθανόν να το δανείστηκε κάποια κατηγορία πληθυσμού από κάποια άλλη. Υπάρχουν ένα σωρό παραδείγματα εκλαΐκευσης «αρχοντικών» ή λόγιων οργάνων, αλλά και άλλα τόσα παραδείγματα της αντίστροφης πορείας.

Τώρα, το θέμα είναι η κάθε πληροφορία που διαθέτουμε να μπει στη σωστή της σειρά ως προς τον χρόνο και τον γεωγραφικό και κοινωνικό χώρο, ώστε να μπορέσουμε να διαγράψουμε την πορεία του βιολιού. Εκτός βέβαια αν βρούμε ότι κάποιος το έχει ήδη κάνει!

Ελένη
18.08.2011, 16:18
Η παρουσία του βιολιού στη χώρα μας, εκτός από τα δημοτικά μας τραγούδια, φαίνεται και από συγκεκριμένες, καταγραμμένες, και ακριβέστατα χρονολογημένες, πληροφορίες.

1. 17ος αιώνας, Μαρίνος Μπουνιαλής : "Βγιολιά να παίζουν, λαγούτα να λαλούσι...".
2. 1677, John Covel, από περιγραφή ενός γλεντιού στη Χίο, υπάρχει αναφορά και στο βιολί.
3. Π. Σκουζές, στο χρονικό του , γύρω στο 1790, αναφορά σε έναν βιολιστή και καλό τραγουδιστή, Δημήτριο Καραουλάνη.
4. Από το "Σεργιάνι στην Παλιά Σμύρνη" του Σμυρνιού Σωκράτη Προκοπίου η αναφορά στο βιολάτορα Μεμετάκι:

Μα το βιολί του παίζοντας γι’ αυτούς το Μεμετάκι,
τους ήτανε να σπάζουνε ποτήρια απ’ το μεράκι…
Του Μεμετάκι οι δοξαριές, αλήθεια, πως το "λενε",
κάνουν και πέτρινες καρδιές και τα θεριά να κλαίνε.

5. Αρκετοί βιολάτορες (έχω τα ονόματα, για όποιον ενδιαφέρεται) αναφέρονται στη Σμύρνη και όλοι τους είναι γνωστοί και με τα παρατσούκλια τους, κάτι που φανερώνει τη λαϊκότητά τους.

6. Το αρχείο των εφημερίδων είναι ...θησαυρός για αλίευση πληροφοριών!
Όσον αφορά τη Μεσσηνία, την Καλαμάτα.
Εφημερίδα "Θάρρος", 27-2-1899. Απόκριες. "Ο βιολιτζής Γιωργής Αναστασέας σφάζει καρδιές με το βιολί του στο ρυθμό του ζεϊμπέκικου".
Από την ίδια εφημερίδα, 6/8/1899, αναφέρεται ο λαϊκός βιολιτζής Μήτσος, που επειδή το ακροατήριό του δεν χωρούσε στο καφενείο, του έστησαν μια έδρα στον ποταμό Νέδοντα που "με τους σπαρακτικούς ήχους του βιολιού του και μυς ορχούνται"..., με αποτέλεσμα όμως να βαρύνει η έδρα και να πέσουν όλοι τους στο ποτάμι...

7. Σέμσης και Ογδοντάκης, οι λαϊκοί βιολιστές. Ο δεύτερος, όταν ήρθε στην Ελλάδα, έπαιζε σε ταβέρνες βιολί.

8. Ίσως η σημαντικότερη πληροφορία που δείχνει τη λαϊκότητα του βιολιού είναι η παρουσία του στον Καραγκιόζη.
Βιολάτορες έπαιζαν όχι μόνο πίσω από τον μπερντέ.
Η εφημερίδα «Εστία», το 1901, αναφέρεται σε αυτοσχέδιες παραστάσεις θεάτρου σκιών που κατέληγαν σε ξενύχτι ως τις 2 το πρωί, με τραγούδια και χορούς, όταν μετά την παράσταση έβγαινε ο βιολιτζής στην πλατεία και γλένταγε με τον κόσμο μέχρι πρωίας.

Υ.Γ. Μπράβο στον Περικλή, για την πρωτοβουλία του να ανοίξει ξεχωριστό θέμα για το βιολί στη χώρα μας !!! :)

pepe
18.08.2011, 20:14
Στα περισσότερα νησιά του Αιγαίου το βιολί ήρθε σχετικά πρόσφατα. (Το ότι στη Χίο μαρτυρείται γλέντι με βιολί το 1677 ίσως εξηγείται επειδή η Χίος είναι σχεδόν Σμύρνη).
Αρχικά τα νησιά έπαιζαν τσαμπούνα, λύρα και σουραύλι. Το σουραύλι συνήθως δεν ήταν για γλέντια και χορούς αλλά για τη μοναχική διασκέδαση των βοσκών, σε μερικά νησιά όμως (Νάξο, Σέριφο) έπαιζε και σε χορούς. Συνοδεία είναι το τουμπάκι, εκτός από τα 12νησα όπου δεν υπήρχαν κρουστά. Πιθανόν να παίζονταν και ταμπουράδες (είναι π.χ. επιβεβαιωμένο για τη Σαμοθράκη), αλλά γι' αυτό δεν υπάρχουν πολλές πληροφορίες.
Κάποια στιγμή εμφανίζονται τα «καινούργια» όργανα: βιολί, κλαρίνο, λαούτο και σαντούρι. Είτε όλα μαζί είτε ανά δύο ή ανά τρία αρχίζουν να διαδίδονται στα νησιά. (Κι εδώ πρέπει να σημειώσουμε ότι το κλαρίνο υπήρξε νησιώτικο όργανο σε μεγαλύτερο βαθμό απ' ό,τι συνήθως πιστεύουμε: Πάρο, Νάξο, Σαντορίνη, Ανάφη, Χίο ακόμη και σήμερα, Κρήτη ένα διάστημα κλπ.).
Πολλοί οργανοπαίχτες πήγαιναν από τα νησιά τους στη Σμύρνη ή στην Πόλη να μάθουν τα καινούργια όγανα, κι έφερναν σκοπούς όπως ο Πολίτικος συρτός, ο Συληβριανός συρτός, διάφοροι μπάλοι κλπ. (Το παλιό ντόπιο ρεπερτόριο ήταν και πάλι συρτά και μπάλοι, αλλά πολύ διαφορετικά, με πιο τραχύ και "πρωτόγονο" ήχο.) Αφού το ρεπερτόριο των καινούργιων οργάνων ερχόταν από την ανατολή, είναι λογικό να υποθέσουμε ότι και τα ίδια τα όργανα από κει ήρθαν. Δεν είναι όμως και βέβαιο.
Σταδιακά συνέβησαν δύο πράγματα: αφενός το βιολί εκτόπισε τη λύρα, αφού ήταν ένα παρόμοιο αλλά πιο εξελιγμένο όργανο. Αφετέρου το σύνολο των καινούργιων οργάνων άρχισε να εκτοπίζει τα παλιά, χωρίς να γίνεται άμεση αντικατάσταση. Αυτός είναι ο λόγος που η τσαμπούνα επιβιώνει, έστω και οριακά, πολύ μετά από τη λύρα.
Τα καινούργια όργανα διαδόθηκαν από τα πάνω προς τα κάτω: ξεκίνησαν ως όργανα για τους γάμους και τα γλέντια των πλουσίων, και σταδιακά εκλαϊκεύτηκαν. Αυτή η κοινωνική διάκριση αφορά τους ακροατές, όχι τους ίδιους τους οργανοπαίχτες. Μέχρι εποχές που μαρτυρούνται από ζωντανούς ακόμη ανθρώπους, στις τσαμπούνες μπορούσες να χορέψεις μ' ένα πενηνταράκι, ενώ τα βιολιά είχαν πολύ πιο ψηλό κασέ. Συνεπώς το να πας στη μία ή την άλλη ζυγιά ήταν και μέσο κοινωνικού αυτοπροσδιορισμού: μπορεί να είμαι αγρότης, αλλά έχω κάνει ειδικές οικονομίες για να πάω να τα ρίξω ένα βράδυ στα βιολιά και να με ζηλέψουν όλοι!
Το πέρασμα από τη λύρα στο βιολί σε γενικές γραμμές ακολουθεί παντού το ίδιο μοτίβο: αρχικά υπάρχουν όλο λυράρηδες. Κάποιος πρωτοφέρνει το βιολί. Ορισμένοι λυράρηδες μαθαίνουν και βιολί. Η λύρα περιορίζεται σε όργανο προπαρασκευαστικό για όποιον θέλει να μάθει βιολί, καθώς και σε όργανο που παίζεται ερασιτεχνικά στις παρέες. Τελικά η λύρα χάνεται.
Παράδειγμα αυτής της πορείας: Στην Κίσαμο ο Ν. Χάρχαλης (γενν. 1884), θέλοντας από μικρός να μάθει βιολί, ξεκίνησε μ' ένα λυράκι που έφτιαξε μόνος του. Στην πορεία ο πατέρας του του πήρε λύρα και τελικά έφτασε, όπως ήταν εξαρχής ο στόχος του, στο βιολί. Εκείνο τον καιρό υπήρχαν πολλές λύρες στα Χανιά και συγκεκριμένα στην Κίσαμο, αλλά έπαιζαν κυρίως ερασιτεχνικά, ενώ στις πιο επίσημες περιστάσεις κυριαρχούσε το βιολί. (Συνέντευξη Χάρχαλη (http://kissamoschania.blogspot.com/2011/03/blog-post_15.html)). Στην άλλη άκρη της Κρήτης ο Κιρλίμπας (Γιάννης Σολιδάκης, γενν. 1896), ονομαστός λυράρης στο χωριό του τη Μαρωνιά Σητείας και σε γύρω χωριά, έμαθε και βιολί όταν πήγε να μείνει στη Γεράπετρο, επειδή εκεί με το βιολί γλεντούσαν (άρα άλλα γούστα η πόλη κι άλλα το χωριό). Η φήμη που έχει αφήσει είναι ως λυράρης, ωστόσο οι άνθρωποι που τον πρόλαβαν, αν μεν ήταν Γεραπετρίτες ξαφνιάζονταν μαθαίνοντας ότι έπαιζε και λύρα, αν δε ήταν από τα χωριά ξαφνιάζονταν αντίστροφα μαθαίνοντας ότι έπαιζε και βιολί. (Γιώργης Λαγκαδινός: Μουσικοί της Αυγής). Τη λύρα ως «εργαλείο» εκμάθησης του βιολιού την έχω ακούσει να αναφέρεται και για την Αίγινα (Μ. Δραγούμης, ένθετο φυλλ. του δίσκου Αίγινα, ΜΛΑ).
Σήμερα όσοι παίζουν τα παλιά όργανα -δηλαδή την τσαμπούνα ουσιαστικά, πλέον- παίζουν σχεδόν μόνο ερασιτεχνικά και παρεΐστικα, ενώ όλες οι επίσημες περιστάσεις κυριαρχούνται από τα βιολιά. Εξαίρεση αποτελούν οι Απόκριες, που παρουσιάζουν μεγαλύτερη αντίσταση στις εξελίξεις.
Η λύρα δε χάθηκε ποτέ από: την Κρήτη (όπου όμως μετασχηματίστηκε σε πολύ πιο "σύγχρονο" όργανο, κατά τα πρότυπα του βιολιού), την Κάρπαθο, την Κάσο και τη Χάλκη. Επιβιώνει, αλλά μάλλον οριακά, και στη Ρόδο, την Λέρο, την Ικαρία, τη Λήμνο, την Εύβοια. Από τις Κυκλάδες η τελευταία που τη διατήρησε μέχρι το '80 ήταν η Σαντορίνη.

Να το δούμε και λίγο χρονολογικά:

Στη Νάξο τα βιολιά πρωτοεμφανίζονται το 1880, κατά τον Σταύρο Σπηλιάκο (Παιχνίδια και παιχνιδιατόροι του χορού στη Νάξο).
Στη Νίσυρο, την Κάλυμνο και πιθανώς και σε άλλα 12νησα η παράδοση του βιολιού ξεκινάει από τον Γιώργο Μακρυγιάννη ή "Νισύριο", από τη Νίσυρο φυσικά, πολυτάξιδο μουσικό για τον οποίο θα μάθουμε περισσότερα από μια έκδοση που την περιμένω πώς και πώς τώρα όπου να 'ναι, ένα σιντί με επιμέλεια Ν. Διονυσόπουλου. Προς το παρόν τον έχω σε μια ηχογράφηση του 1918.
Στην Κάρπαθο το βιολί το πρωτοέφερε ο Γιάννης Παπουτσάκης το 1926. Ήταν καταγωγής από διάφορα νησιά, γεννήθηκε στη Ρόδο και σπούδασε δάσκαλος. Εκεί έμαθε και το βιολί, όχι ως λαϊκό όργανο αλλά ως του αστικού πολιτισμού. Το '26 εγκαταστάθηκε στην κάρπαθο, όπου άρχισε να βγάζει στο βιολί και τους καρπάθικους σκοπούς. Η γλύκα του παιξίματός του είναι σήμερα θρύλος στο νησί. Έβγαλε μερικούς μαθητές, και έκτοτε το βιολί έχει μια κάποια παρουσία στην κάτω Κάρπαθο, αλλά με τη λύρα να παραμένει πάντα κυρίαρχο όργανο.
Στη Σύρα η ακμάζουσα μεγαλοαστική τάξη (Χιώτες και άλλοι εφοπλιστές και έμποροι) είχε ορχήστρες, όπερα και γενικά όλη την κουλτούρα της διεθνούς μεγαλοαστικής τάξης από την πρώτη στιγμή της ίδρυσης της Ερμούπολης, μέσα στην Επανάσταση (Αγγελική Κάιλ, εισαγωγή στην Αυτοβιογραφία του Μ. Βαμβακάρη).

Με συγκεκριμένα στοιχεία αυτά μόνο ξέρω.

Θεωρώ λογικό να υποθέσουμε ότι και στη στεριανή Ελλάδα η εξέλιξη πρέπει να ήταν παρόμοια, ίσως όμως να συνέβη νωρίτερα. Δηλαδή το βιολί να πρωτοβγήκε στις ανώτερες τάξεις και στις πόλεις, κι από κει να διαδόθηκε στις λαϊκές τάξεις και στην ύπαιθρο, και μάλιστα πρώτα στις λαϊκές τάξεις των πόλεων και μετά της υπαίθρου.

Νίκος Πολίτης
18.08.2011, 21:03
Δεν ξέρω πράγματι, να υπάρχει εργασία που να καταπιάνεται με το πότε και πώς ήρθε το βιολί στην Ελλάδα. Όποιος βρει, κερδίζει το γνωστόν. Προσοχή πάντως, με την εργασία της Μαζαράκη: Μπάζει, κυρίως γιατί οι πηγές της είναι, σχεδόν αποκλειστικά, οι συνεντεύξεις της με οργανοπαίκτες. Χωρίς αμφιβολία όμως, η έλευση του βιολιού είναι πολύ προγενέστερη από εκείνην του κλαρίνου.


Εκτός από τις γραπτές πηγές που αναφέρει η Ελένη, υπάρχουν και οι τοιχογραφίες σε εκκλησίες. Δεν έχω μπροστά μου τον Ανωγειανάκη, εδώ στο εξοχικό, αλλά ρίξτε κάποιος μια ματιά. Μέχρι και συμπαθητικές χορδές έχουν κάποια βιολιά. Να δούμε επίσης, που δεν το θυμάμαι, αν τα βιολιά οι άγγελοι τα στηρίζουν στον ώμο ή στο γόνατο: νομίζω ότι είναι ήδη μαρτυρημένο ότι αρχικά, το βιολί στηρίχθηκε και αυτό στο γόνατο, όπως η λύρα.


Η πληροφορία του “Θάρρους” έχει περισσότερη σημασία για την αναφορά στο ζεϊμπέκικο, χορό άγνωστο τότε στην μωραΐτικη ύπαιθρο, παρά για το βιολί, που σίγουρα υπήρχε στην Πελοπόννησο στο γύρισμα του αιώνα.


Η Λίσμπετ Τόρπ αναφέρει ότι και ο παπούς του Σέμση έπαιζε βιολί, και επίσης ότι τα κατασκεύαζε ο ίδιος. Και μην ξεχνάμε και τον Γιοβανίκα στη Σμύρνη.


Βεβαίως, μπράβο στον Περικλή!

Και κάτι ακόμα: Στο Δαδί του Παρνασσού (Αμφίκλεια) υπήρχε τον 19ο αιώνα ανθούσα βιοτεχνία κατασκευής λυρών. Όποιος έχει πληροφορίες, κυρίως χρονολογικές, ας τις αναφέρει αφού δεν μπορώ να βρώ εδώ το σχετικό άρθρο.

Πάνος Καραγιώργος
18.08.2011, 21:21
Στη Νίσυρο, την Κάλυμνο και πιθανώς και σε άλλα 12νησα η παράδοση του βιολιού ξεκινάει από τον Γιώργο Μακρυγιάννη ή "Νισύριο"... Προς το παρόν τον έχω σε μια ηχογράφηση του 1918.

Η δισκογραφία του Μακρυγιάννη ξεκινάει το 1917 (Νέα Υόρκη) κι όχι το 1918. Περικλή, προφανώς αναφέρεσαι στην γνωστή εκτέλεση του Αϊβαλιώτικου ζεϊμπέκικου (;).

pepe
18.08.2011, 21:49
7. Σέμσης και Ογδοντάκης, οι λαϊκοί βιολιστές. Ο δεύτερος, όταν ήρθε στην Ελλάδα, έπαιζε σε ταβέρνες βιολί.


Η Λίσμπετ Τόρπ αναφέρει ότι και ο παπούς του Σέμση έπαιζε βιολί, και επίσης ότι τα κατασκεύαζε ο ίδιος.

Οι περισσότερες πληροφορίες που έχω δει συγκεντρωμένες για τον Σέμση είναι σ' αυτή την εργασία (http://kanellatou.gr/images/stories/2002.06%20-%20Dimitris%20Semsis,%20Discographia.pdf), που την ξαναέχουμε αναφέρει.

--- Νέο μήνυμα προστέθηκε στις 20:49 ::: Το προηγούμενο μήνυμα δημοσιεύθηκε στις 20:23 ---


Η δισκογραφία του Μακρυγιάννη ξεκινάει το 1917 (Νέα Υόρκη) κι όχι το 1918. Περικλή, προφανώς αναφέρεσαι στην γνωστή εκτέλεση του Αϊβαλιώτικου ζεϊμπέκικου (;).

Όχι, σκέτο ζεϊμπέκικο. Αρκετά γνωστή μελωδία, αλλά δεν ξέρω αν έχει κάποιον άλλο τίτλο. Σ' ένα σιντί-αρπαχτή της εταιρίας "Ελληνικός δίσκος" (μετάλλαξη της ΦΜ ρέκορντς).
Δεν ήξερα ότι είχε γράψει στην Αμερική.
Εσύ Πάνο λες αυτό (http://www.youtube.com/watch?v=Voy8xjFA9ms&feature=player_embedded#%21) (2:23 και μετά). Πρώτη φορά το ακούω. Καταπληκτικό βιολί, αλλά πρέπει να πω ότι δε θυμίζει καθόλου το νησιώτικο και μάλιστα το καλύμνικο παίξιμο.

Ελένη
18.08.2011, 22:00
Προφανώς σχεδόν όλα τα μουσικά όργανα,
[με εξαίρεση κάποια πνευστά, ιδιαίτερα εύκολα και στην κατασκευή και στο παίξιμό τους]
πρέπει να ξεκίνησαν από τα ανώτερα - σχετικά - κοινωνικά στρώματα που τα γνώρισαν ταξιδεύοντας σε άλλες χώρες και τα οποία είχαν την πολυτέλεια του χρόνου και κυρίως την οικονομική δυνατότητα εκμάθησής τους και φυσικά απόκτησής τους.
Αυτοί τα πρωτογνώρισαν και στους υπόλοιπους, στον τόπο εγκατάστασής τους, και από εκεί και πέρα το καθένα από αυτά ακολουθεί την πορεία του, κάτω από συγκυρίες διαφορετικές.

Από αυτό τον κανόνα δεν γινόταν να εξαιρεθεί το βιολί, όπως και τόσα άλλα, η λύρα, ο ταμπουράς, το λαούτο κ.λπ.

Για την πορεία κάθε οργάνου από αυτό το στάδιο και μετά ευτυχώς σήμερα υπάρχουν πηγές, στις οποίες μπορούμε να ανατρέξουμε και να διαφωτιστούμε.

Νίκο, πραγματικά ο Ανωγειανάκης αναφέρεται στα βιολιά με συμπαθητικές χορδές και στους λαϊκούς βιολιτζήδες και στον ιδιαίτερο τρόπο παιξίματός τους.
Άψογη και η εργασία για το Σέμση!

pepe
18.08.2011, 22:38
Προφανώς σχεδόν όλα τα μουσικά όργανα,
[με εξαίρεση κάποια πνευστά, ιδιαίτερα εύκολα και στην κατασκευή και στο παίξιμό τους]
πρέπει να ξεκίνησαν από τα ανώτερα - σχετικά - κοινωνικά στρώματα που τα γνώρισαν ταξιδεύοντας σε άλλες χώρες και τα οποία είχαν την πολυτέλεια του χρόνου και κυρίως την οικονομική δυνατότητα εκμάθησής τους και φυσικά απόκτησής τους.

Τα όργανα που μπορεί κανείς να φτιάξει μόνος του ήταν αρκετά για να καλύψουν ολοκληρωμένα την κάθε τοπική παράδοση. Τέτοια όργανα ήταν και οι λύρες. Επίσης ήταν και οι ταμπουράδες, για τους οποίους όμως ξέρουμε ότι επίσης υπήρχαν και στη λιγότερο λαϊκή (τουλάχιστον λιγότερο αγροτική) εκδοχή που έφτιαχναν οι επαγγελματίες οργανοποιοί. Αυτό που δεν ξέρουμε είναι η φορά της εξέλιξης: ο αγροτικός ταμπουράς τελειοποήθηκε στις πόλεις, ή ο αστικός απλοποιήθηκε στα χωριά;
Πάντως το βιολί ήρθε στην Ελλάδα εξαρχής στην τελειοποιημένη εκδοχή του. Έχω δει και βιολί από λαϊκό πρακτικό μάστορη, που μάλιστα υπερηφανευόταν ότι είναι σκαφτό και δεν κατέφυγε στην εύκολη λύση να το κάνει κομμάτι κομμάτι (!!), αλλά αυτές είναι εξαιρέσεις.

atastos
18.08.2011, 23:28
Ο γέρο Βασιλάκης Κοντάκης και ο γέρο Σωτάκης ήταν αρματωλοί, ακτήμονες και στο τέλος της επανάστασης άνεργοι. Κατέβηκαν λοιπόν από το Βουργαρέλη, το χωριό τους, πήραν ένα βιολί κι ένα λαούτο και με κόπους ψευτομάθανε δύο τραγούδια. Το ένα ήταν το "Λαγιαρνί", (Κλέφτες βγήκαν στα βουνά), το άλλο ήταν αλέγρο σαν χώρα, πού το 'λεγαν "Το Γιομάτο". Μ' αυτά τα δύο λοιπόν για ρεπερτόριο πήγαιναν στους γάμους: "ήρθαμε να παίξουμε". "Δε θέλουμε" απαντούσαν και έκαναν να τους διώξουν. Τότε εκείνοι έδειχναν τα καριοφίλια τους: "θα παίξουμε". Κι έπαιζαν. Όπως έλεγαν τότε, έπαιζαν "στανικώς", δηλαδή με το στανιό. Με την απειλή των όπλων έπαιζαν συνέχεια το "Λαγιαρνί" και "Το Γιομάτο" κι έπειτα μάζευαν τα χρήματα, την αμοιβή τους. Ποιός τολμούσε να μιλήσει. Η λαική παροιμία, το "Λαγιαρνί και το Γιομάτο και τα λεφτά στο πιάτο" είναι η απάντηση των οργανοπαιχτών εκείνων, στις εύλογες διαμαρτυρίες των ακροατών, για το ότι δεν ήξεραν τίποτ' άλλο να παίξουν.

.......Ήταν μια επαναστατική περίοδος στη μουσική.....

Ιάκωβος Ηλίας (Βιολί)

Γεννήθηκα 2 Νοεμβρίου εις στα Μέγαρα Αττικής το 1906. Όλη η γενιά η δική μου πάππου προς πάππου ήταν βιολιτζήδες.

Από το βιβλίο λαϊκοί πρακτικοί οργανοπαίχτες, του Γιώργου Παπαδάκη, 1983.


Στην Κίσαμο ο Ν. Χάρχαλης (γενν. 1884)….. Εκείνο τον καιρό υπήρχαν πολλές λύρες στα Χανιά και συγκεκριμένα στην Κίσαμο…

Εγώ είδα ότι ο Χάρχαλης μόνο για δύο – τρεις λυράρηδες κάνει λόγο. Ο ένας από αυτούς λέει ότι συνεργαζόταν και με κλαρίνο, αναφέρει επίσης και το άλλο, «εμείς δηλαδή πάντα παίζαμε βιολιά. Και η δική μου γενιά και του πατέρα μου και του παππού μου και ολωνών. Παλιά άμα με ρωτήσεις δεν κατέω ήντα όργανα είχανε…..μπορεί να είχανε τα θιαμπόλια πώς τα λένε κι άλλα και μαντολίνα ναι».


Έχω δει και βιολί από λαϊκό πρακτικό μάστορη, που μάλιστα υπερηφανευόταν ότι είναι σκαφτό και δεν κατέφυγε στην εύκολη λύση να το κάνει κομμάτι κομμάτι (!!), αλλά αυτές είναι εξαιρέσεις.

Έχω δει κι εγώ κάτι τέτοιο από λαϊκό πρακτικό μάστορα αλλά και διάφορα άλλα ιδιοκατασκευάσματα - πατέντες. Συνηθίζονταν αρκετά από κάποιους αυτό παλιότερα μέχρι να αποκτήσουν ένα κανονικό βιολί.

pepe
18.08.2011, 23:48
Εγώ είδα ότι ο Χάρχαλης μόνο για δύο – τρεις λυράρηδες κάνει λόγο. Ο ένας από αυτούς λέει ότι συνεργαζόταν και με κλαρίνο, αναφέρει επίσης και το άλλο, «εμείς δηλαδή πάντα παίζαμε βιολιά. Και η δική μου γενιά και του πατέρα μου και του παππού μου και ολωνών. Παλιά άμα με ρωτήσεις δεν κατέω ήντα όργανα είχανε…..μπορεί να είχανε τα θιαμπόλια πώς τα λένε κι άλλα και μαντολίνα ναι».

Λέει και: «Τώρα’δά, ανε παίζανε κι άλλοι, αλλά όχι στα γλέντια, ναι, ήτανε μερικοί, κατέω μερικούς μα δε ζούνε εδά...». Τώρα δε θα τα χαλάσουμε για το πόσοι ήταν οι μερικοί. Το θέμα είναι ότι το επίσημο όργανο ήταν το βιολί, και η λύρα ήταν κυρίως των ερασιτεχνών. Κι επίσης ότι το ρεπερτόριο ήταν διαμορφωμένο πάνω στο βιολί - ή, με άλλη οπτική, ότι το ρεπερτόριο που είχε διαμορφωθεί πάνω στο βιολί είχε ήδη επικρατήσει.

Όσο το σκέφτομαι...
Ίσως τελικά δεν είναι τόσο θέμα λαϊκής / αριστοκρατικής χρήσης, όσο θέμα κύρους και γοήτρου. Δεν ξέρω τι λογής μέρος είναι η Κίσαμος, αλλά έχω σχηματίσει από μακριά την εντύπωση ότι δεν πρέπει να πάσχει, ιδίως τότε, από σύνδρομα απαξιωμένου επαρχιώτη που για να ανέβει το κύρος του πρέπει να υιοθετήσει πρότυπα από άλλες τάξεις, αλλά μάλλον να είναι ένα μέρος που τιμά την τσοπανοσύνη κλπ. Οπότε το βιολί γι' αυτούς μοιάζει να είναι μεν το σοβαρό, καλό όργανο, το όργανο αξιώσεων (ενώ η λύρα όχι), αλλά όλα αυτά για λόγους όχι ταξικούς.

Από την άλλη πάλι, τι σας λέει το γεγονός ότι σ' όλη την Ελλάδα τα βιολιά είναι ίδια; Παντού παίζεται το κρεμονέζικο, δηλαδή το διεθνές βιολί. Δε δημιουργήθηκαν τοπικές παραλλαγές. Οι τοπικές παραλλαγές της τσαμπούνας είναι σχεδόν όσες και τα νησιά όπου παίζεται. Οι γκάιντες έχουν τουλάχιστον 6-7 παραλλαγές, οι λύρες πάλι κάτι ανάλογο. Για τους ταμπουράδες πολλά μεν δεν ξέρουμε, αλλά αμφιβάλλω αν έχουν βρεθεί δυο ίδιοι. Τα σάζια στην Τουρκία; Ωκεανός. (Τονίζω ότι αναφέρομαι σε τοπικές παραλλαγές, όχι σε ατομικές από μάστορα σε μάστορα).
Μήπως τελικά το βιολί κρατάει κάποια απόσταση, που δεν επιτρέπει στον άλλον να το κάνει τόσο δικό του ώστε να το αλλάξει και να το φέρει στα μέτρα του;

Συνεχίστε, νομίζω ότι σιγά σιγά κάτι θα βγάλουμε.

Ελένη
19.08.2011, 01:11
Έπεσε στην αντίληψή μου μια κριτική για τη συζήτησή μας. (http://kissamoschania.blogspot.com/2011/08/blog-post_14.html)

Από την πλευρά μου, τονίζω και πάλι:


Προφανώς σχεδόν όλα τα μουσικά όργανα,
[με εξαίρεση κάποια πνευστά, ιδιαίτερα εύκολα και στην κατασκευή και στο παίξιμό τους]
πρέπει να ξεκίνησαν από τα ανώτερα - σχετικά - κοινωνικά στρώματα που τα γνώρισαν ταξιδεύοντας σε άλλες χώρες και τα οποία είχαν την πολυτέλεια του χρόνου και κυρίως την οικονομική δυνατότητα εκμάθησής τους και φυσικά απόκτησής τους.
Αυτοί τα πρωτογνώρισαν και στους υπόλοιπους, στον τόπο εγκατάστασής τους, και από εκεί και πέρα το καθένα από αυτά ακολουθεί την πορεία του, κάτω από συγκυρίες διαφορετικές.

Το θεωρώ φυσικό να ξεκίνησε από τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα και το βιολί.
Η λαϊκότητά του όμως είναι δεδομένη, δεν έχω καμιά επιφύλαξη γι' αυτό.

pepe
19.08.2011, 01:48
Έπεσε στην αντίληψή μου μια κριτική για τη συζήτησή μας. (http://kissamoschania.blogspot.com/2011/08/blog-post_14.html)

Πω πω, δεν τους μπορώ! Έφτασα μέχρι το σημείο «το να μπούμε στην διαδικασία και ψάξουμε για ακόμα μια φορά, ποιό όργανο είναι το παλαιότερο στην Κρήτη, η λύρα ή το βιολί, δεν νομίζω να μας κάνει να αισθανθούμε δικαιωμένοι» και είχα ήδη κουραστεί.

Δεν το κάνουμε για να αισθανθούμε δικαιωμένοι!!! Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν κι άλλες σκοτούρες από το ποιος την έχει μακρύτερη, με συμπαθάτε κιόλας. Ψάχνουμε να βρούμε πράγματα για την ιστορία του πολιτισμού μας, προσπαθώντας να τον κατανοήσουμε καλύτερα. Τόσο απίστευτο είναι;

ΑΓΗΣ
19.08.2011, 02:02
Κατανοώ το θέμα: Το βιολί στην Ελλάδα.
Αλλά μπορεί να απομονωθεί παντελώς από τον υπόλοιπο χώρο; Λχ ειδικά ως προς τη λαϊκότητα του βιολιού δεν παίζει ρόλο ο χαρακτήρας του σε άλλες χώρες;
Γι' αυτό και ακόμα ένα ζωγραφικό έργο του 17ου αιώνα εδώ:
http://www.mystudios.com/artgallery/A/Adriaen-Jansz.-Van-Ostade/Interior-of-a-Tavern-with-Violin-Player.html
Να θυμήσω επίσης ότι δεν ταξίδευαν μόνο οι ανώτερες τάξεις αλλά κι οι ναυτικοί, οι τσοπάνηδες και άλλα κοινωνικά στρώματα, των οποίων η μουσική ήταν επίσης μέρος της ζωής τους.

koutroufi
19.08.2011, 02:12
Στη Νάξο τα βιολιά πρωτοεμφανίζονται το 1880, κατά τον Σταύρο Σπηλιάκο (Παιχνίδια και παιχνιδιατόροι του χορού στη Νάξο).
[/COLOR]
O Σπηλιάκος αναφέρει επίσης
1. Ονοματεπώνυμα πρωτοπόρων Αξιωτών βιολιτζήδων.
2. Προέλευση. Εισαγωγή από τη Μικρά Ασία. Κυρίως από την περιοχή της Σμύρνης (Βουρλά) μέσω της πολυπληθούς Αξιώτικης εκεί παροικίας.
3. Το βιολί στη Νάξο άκμασε και αναπτύχθηκε στα ορεινά αγροτοκτηνοτροφικά χωριά (Κινίδαρος) και όχι στην (ας πούμε) αστικού χαρακτήρα Χώρα.

Περισσότερα ας πούνε οι Αξιώτες που είναι ειδικότεροι.

pepe
19.08.2011, 05:05
Μήπως πρέπει να ορίσουμε και τι εννοούμε λαϊκότητα;

Όταν η Ελένη λέει «θεωρώ τη λαϊκότητά του δεδομένη», αν εννοεί (όπως υποθέτω) ότι ο λαϊκός άνθρωπος εκφράστηκε και εκφράζεται μέσα από το βιολί, τότε προφανώς έχει δίκιο.
Από την άλλη, όταν εγώ βλέπω ότι σε κάποια σημεία διαφέρει έντονα από άλλα λαϊκά όργανα (δεν είναι ιδιοκατασκευή, δε δημιούργησε παραλλαγές), μου φαίνεται ότι δεν έχει «βγει από τα σπλάχνα του λαού» όπως άλλα όργανα. (Ανεξάρτητα, φυσικά, από το ότι η αρχική του επινόηση ανήκει σε άλλους λαούς -αυτό συμβαίνει και με τα παλιά λαϊκά όργανά μας).
Η αναφορά πάλι του Άγη στην Ευρώπη μού θυμίζει ότι σε κάποια μέρη συμβαίνει κάτι που για τα δικά μας δεδομένα είναι αδιανόητο: η όπερα, ακόμη και η κλασική μουσική, είναι λαϊκή διασκέδαση. Και ο λαϊκός κόσμος έχει, διά της εμπειρίας, την παιδεία να την εκτιμήσει (καλύτερα ίσως από το ψηλομύτικο κοινό των δικών μας συναυλιών και παραστάσεων). Παλιότερα δε αυτό ήταν ακόμη εμφανέστερο, αφού και το κοινό αντιδρούσε πιο εξωστρεφώς. Αλλά αυτό δεν αναιρεί το γεγονός ότι πρόκειται για λόγϊα μουσική.

Οπότε μήπως εννοούμε αλλιώς ο καθένας το "λαϊκό";

Άγη, έχεις δίκιο για τους ναυτικούς. Τουλάχιστον στα νησιά αυτοί αποτελούσαν την πύλη εισόδου για κάθε νεωτερισμό. Για τους τσοπάνηδες δεν ξέρω αν ίσχυε το ίδιο: γενικά θεωρούνται φορείς διατήρησης παρά νεωτερισμού. Δες για παράδειγμα τους Σαρακατσάνους, που ενώ οι διαδρομές τους κάλυπταν τεράστιες περιοχές ξεπερνώντας τα σημερινά εθνικά σύνορα, εντούτοις είναι από τις κοινότητες με τις λιγότερες πολιτισμικές επιμιξίες στην Ελλάδα.

Αλλά από την άλλη έχουμε και το αντιπαράδειγμα που φένει το Κουτρούφι για τα βιολιά στην ορεινή Νάξο. Μου είχε διαφύγει, και ομολογώ ότι αλλάζει αυτά που πίστευα. Αλλά ακόμη και σ' ένα τσομπανοχώρι υπάρχει κοινωνική διαστρωμάτωση: μήπως, όταν αυτοί που είχαν τους πύργους και τις μεγάλες ιδιοκτησίες στη Νάξο έκαναν τους γάμους τους με βιολιά, οι φτωχοί εξακολουθούσαν να τις κάνουν με τσαμπούνες; Και εν πάση περιπτώσει είναι βέβαιο ότι ποτέ οι ραχούλες δεν αντιλάλησαν από βιολιά των βοσκών, όπως αντιλάλησαν από σουβλιάρια και τσαμπούνες.

Ας συνεχίσουμε και βλέπουμε. Προσωπικά το βρίσκω μεγάλο κέρδος ότι έχω την ευκαιρία να αμφισβητήσω τις βεβαιότητές μου.

Eva
19.08.2011, 10:38
Άγη, δεν μπορώ να σου πω για άλλες χώρες, αλλά στη Σουηδία το βιολί ήταν/είναι το κατεξοχήν όργανο της δημοτικής μουσικής. Όταν έλεγαν spelman (οργανοπαίχτης) εννοούσαν συνήθως "βιολιστής". Κάθε μέρος είχε το δικό του spelman, που έπαιζε σε γάμους, γιορτές κ.τ.λ., όπως στην Ελλάδα. Δεν ξέρω άν το Wikipedia είναι αυθεντία, αλλά εκεί γράφει πως το βιολί εισήχτηκε τον 17 αιώνα στη Σκανδιναβία. Στη Νορβηγία υπάρχει ένα όργανο που μοιάζει με βιολί, που λέγεται Hardangerfele:

http://www.hfaa.org/Home/about-the-hardanger-fiddle

Υπάρχει και μία ολόκληρη μυθολογία γύρω από το βιολί, που το συνδέει με το Näcken (περίπου "ο Γυμνός"), που ζούσε μέσα στο νερό. Λέγεται ότι οι μεγαλύτεροι βιολιτζήδες τελειωποίησαν το παίξιμό τους με τη βοήθεια του Näcken. Στις εικόνες εμφανίζεται συνήθως παίζοντας βιολί, όπως στον πολύ γνωστό πίνακα του Ernst Josephson:

http://en.wikipedia.org/wiki/File:Ernst_Josephson-N%C3%A4cken.jpg

Δεν ξέρω αν αυτά τα λίγα προσφέρει τίποτα στη συζήτηση....πάντως φαίνεται πως τουλάχιστο στη βόρεια Ευρώπη το βιολί ήταν λαϊκό άργανο από σχετικά νωρίς.

Εύα

Ελένη
19.08.2011, 11:30
Το ότι το βιολί ήταν από την αρχή ένα άρτιο τεχνικά όργανο, επομένως δεν χρειάστηκε καμιά τεχνική επέμβαση να γίνει σ’ αυτό και σε καμιά χώρα όπου χρησιμοποιείται έως σήμερα, ούτε παρουσίασε παραλλαγές (και δεν είναι το μόνο),
[απλά, στη χώρα μας τουλάχιστον, διαφέρει ο τρόπος κρατήματός του και ο τρόπος με τον οποίο χειρίζονται οι παίκτες το δοξάρι]
δεν του αφαιρεί κάτι σε λαϊκότητα.

Μηδαμινή σημασία έχει ποιος το πρωτοεισήγαγε στα διάφορα μέρη της χώρας μας, είτε αυτός ήταν αστός έμπορος είτε ναυτικός (όπως πολύ σωστά λέει ο Άγης) είτε απλός ταξιδευτής.

Το ότι βεβαιωμένα , και από πολύ νωρίς, συναντάται και σε ορεινές περιοχές και σε αστικές, και στην κυρίως Ελλάδα και στα νησιά μας, από κάθε κοινωνικής προέλευσης πληθυσμιακό στρώμα, αγροτικό, αστικό, νησιωτικό, το ότι αποτέλεσε μέσο διασκέδασης όλων, ακόμα και στα πανηγύρια, ακόμα και στις παραστάσεις του Καραγκιόζη, το ότι μπήκε και στη δισκογραφία σε ηχογραφήσεις δημοτικών, παραδοσιακών, ρεμπέτικων τραγουδιών...

Νομίζω πως όλα αυτά αρκούν να καταλήξουμε πως το βιολί δεν ήταν του σαλονιού, δεν απευθύνθηκε μόνο στην αστική τάξη, ότι παρέμεινε ένα ιδιαίτερα αγαπητό λαϊκό όργανο, με άξιους εκπροσώπους που το τίμησαν .

Νομίζω πως αυτή είναι η βάση από την οποία μπορεί να ξεκινήσει η συζήτησή μας.

Γιανν'ς
19.08.2011, 12:50
Αρκετα περιπλοκο θεμα...Καταρχας θα καταθεσω την αποψη μου με επιφυλακτικοτητα καθως δεν γνωριζω ιδιαιτερα για την ιστορια κ την καταγωγη του βιολιου.Σε σχεση ομως με την λαϊκοτητα του,σιγουρα μπορουμε να πουμε οτι αποτελει αναποσπαστο μερος της παραδοσης,της λαϊκης μας παραδοσης.Απο ο,τι φαινεται το βιολι αφομοιωθηκε στον λαϊκο πολιτισμο μας ερχομενο απο αλλους λαϊκους πολιτισμους κ μαλιστα μαλλον συγκιριακα.Αυτο δεν αφαιρει ομως το ποσο καθοριστικο ρολο επαιξε στη λαϊκη μουσικη,το ποσο βοηθησε στην προοδο της,στο ποσο μαλλον την μεταλλαξε θετικα,κ τελικα πως αγαπηθηκε απο τον λαο.Σε ο,τι εχει να κανει με την δικια μας,την ελληνικη(τελος παντων,στον ελλαδικο χωρο καλυτερα)μουσικη θεωρω οτι το βιολι δεν χρησιμοποιηθηκε σε καμια περιπτωση απο την αστικη ταξη,παντα μιλαμε για κανονα κ οχι για εξαιρεση.Σε σχεση με την γενικοτερη-παγκοσμια σχεση λαϊκου πολιτισμου κ βιολιου η αληθεια ειναι οτι δυσκολευομαι να απαντησω.Δεν μπορω ομως σε καμια περιπτωση να δεχτω οτι ενα οργανο απο μονο του μπορει να καταγραφει αποκλειστικα ως οργανο της αστικης ταξης.

Νίκος Πολίτης
19.08.2011, 19:07
Δεν μπορω ομως σε καμια περιπτωση να δεχτω οτι ενα οργανο απο μονο του μπορει να καταγραφει αποκλειστικα ως οργανο της αστικης ταξης.
Το πιάνο. Η ύδραυλις και το (εκκλησιαστικό) αρμόνιο. Το (μικρό, σπιτικό) αρμόνιο. Η άρπα. Η οκαρίνα. Το όμποε. Το φλάουτο. Το φαγκότο. Το κοντραμπάσο. Πολλά ακόμα όργανα της κλασικής ορχήστρας. Το σιτάρ της ινδικής μουσικής. Πολλά ακόμα όργανα της ινδικής, αφγανικής, κινέζικης, ιαπωνικής μουσικής. Όλα ανεξαιρέτως τα όργανα της αρχαίας ελληνικής μουσικής, που μνημονεύονται σε γραπτές πηγές (λύρα, κιθάρα, αυλοί, ζαμβύκη, ...). Και άλλα, αν ψάξεις...

Eva
19.08.2011, 20:09
[QUOTE=Νίκος Πολίτης;211922]Το πιάνο.

Νίκο, συγνώμη, αλλά ως προς το πιάνο, δε συμφωνώ! Π.χ. το πιάνο παίζόταν από μαύρους μουσικούς στους "οίκους ανοχής" (για να το πω κομψά!;-)) του New Orleans. Το πιάνο παίζει σημαντικό ρόλο σε μουσικά είδη όπως jazz, blues και gospel, που στην άρχη της πορείας τους δεν ήταν αστικά, αν και η jazz θεωρείται σήμερα πιο πολύ σαν μουσική των αστών, ας πουμε. Σκέψου τον Fats Domino ή τον Ray Charles ...Ξεφύγαμε λίγο από το θέμα μας, αλλά νομίζω ότι υπάρχουν πολλές συγκυρίες που μπορούν να συμβάλουν ώστε να μπαίνει ένα αστικό όργανο στα λαϊκά στρώματα.

Εύα

Νίκος Πολίτης
19.08.2011, 22:38
Το περίμενα ότι κάποιος θα αναφέρει τη χρήση του πιάνου από λαϊκούς μουσικούς, σε Αμερική (τα πιό χτυπητά παραδείγματα) και αλλού. Με την έννοια αυτή, και το εκκλησιαστικό όργανο θα μπορούσε να θεωρηθεί “λαϊκό”: συχνά σε αμερικάνικες εκκλησίες τα gospel συνοδεύονταν από αυτό. Αλλά και η ύδραυλις, το όργανο που κόστιζε τεράστια περιουσία η κατασκευή του έστω και αν δεν είχε χρυσά πόμολα, και χρειαζόταν τουλάχιστον δύο δούλους για να παίξει, θα μπορούσε να θεωρηθεί λαϊκό, αφού έδινε τον τόνο ώστε να επιδίδεται το πλήθος σε ομαδικά τραγουδίσματα λαϊκών τραγουδιών, κατά τη διάρκεια λαϊκών γιορτών.


Το πιάνο ήταν κατ' εξοχήν όργανο της αστικής τάξης, για το λόγο αυτό μπήκε και στους οίκους ανοχής της Νέας Ορλεάνης, για να διασκεδάσει τους πελάτες, όχι τους υπηρέτες ή τα κορίτσια. Φυσικά, έμαθαν και οι υπηρέτες να το παίζουν, ακριβώς όπως και οι δούλοι στην αρχαία Αθήνα έμαθαν να παίζουν λύρα ή κιθάρα, σε βαθμό μάλιστα που να αναλαμβάνουν και τη διδασκαλία των παιδιών του ιδιοκτήτη τους. Δεν θα θεωρήσουμε τα όργανα αυτά λαϊκά, όμως.


Με το βιολί και το κλαρίνο συνέβη κάτι διαφορετικό: έγιναν πασίγνωστα και αγαπητά στο λαό, απόκτησαν ευρύτατη διάδοση, μπόρεσαν να γίνουν προσιτά από οικονομική άποψη. Ποιός λαϊκός άνθρωπος, πριν 50 – 80 χρόνια, μπορούσε να αγοράσει πιάνο; και να το κουβαλήσει και στο πανηγύρι; ή στο καφενείο έστω;

ΑΓΗΣ
22.08.2011, 19:45
Ακόμα 2 βιολιά σε ζωγραφικές απεικονίσεις (αγιογραφίες) του 16ου αιώνα από τον ελληνικό χώρο:

"Κλεμμένες" από αυτό το σάιτ:
http://www.lutherie.gr/
όπου στο "εξώφυλλο" βλέπουμε απεικόνιση λύρας σε απεικόνιση μιας από τις δυο παρακάτω τοιχογραφίες.

Από τη μονή βαρλαάμ στα Μετέωρα
http://www.lutherie.gr/anh/b_2.htm

και από τη μονή σταυρονικήτα στο Άγιο Όρος
http://www.lutherie.gr/anh/b_3.htm

Για κάποιο λόγο οι δυο αυτές τοιχογραφίες που απεικονίζουν βιολιά (σε κάποια ίσως προγενέστερη μορφή - αλλά τουλάχιστον εγώ δεν βρίσκω άλλη ονομασία για τα όργανα που βλέπω) έχουν το ίδιο θέμα. Ο ζωγράφος δεν μού φαίνεται να είναι ο ίδιος. Οι εικόνες είναι του 16ου αιώνα και οι δυο.

Μια διόρθωση:
Η λύρα είναι επίσης από τη μονή βαρλαάμ αλλά από άλλη τοιχογραφία.
Και μια προσθήκη:
http://www.lutherie.gr/anh/b_1.htm
Ακόμα ένα βιολί 16ος ή 17ος αι. (;) Μονή Φιλανθρωπινών, Ιωάννινα, νησάκι

ΑΓΗΣ
22.08.2011, 22:12
Συμπληρωματικό ερώτημα: θα μπορούσαμε να πούμε δεν είναι βιολιά, είναι βιόλες;

Νίκος Πολίτης
22.08.2011, 23:52
Ναι Άγη, αυτές τις τοιχογραφίες εννοούσα. Νομίζω ότι τις παρέθεσες όλες.


Άρα λοιπόν, ήδη από τον 16ο αιώνα ήταν γνωστή στην Ελλάδα η ύπαρξη κάποιων οργάνων, προγόνων του σημερινού κρεμονέζικου βιολιού. Και σίγουρα, για να τα παρουσιάζει ο αγιογράφος με αρκετές και σωστές λεπτομέρειες θα πρέπει να τα έχει δει, όχι μόνο να έχει ακούσει για την ύπαρξή τους. Τώρα βέβαια, αυτό δεν σημαίνει και ότι από το 16ο αιώνα στα ελληνικά χωριά χόρευαν υπό τους ήχους βιολιού και όχι λύρας, στην Κων/λη όμως σίγουρα θα είχε ακουστεί ο ήχος τους.

atastos
25.08.2011, 17:11
....Δεν ξέρω τι λογής μέρος είναι η Κίσαμος, αλλά έχω σχηματίσει από μακριά την εντύπωση ότι δεν πρέπει να πάσχει, ιδίως τότε, από σύνδρομα απαξιωμένου επαρχιώτη που για να ανέβει το κύρος του πρέπει να υιοθετήσει πρότυπα από άλλες τάξεις, αλλά μάλλον να είναι ένα μέρος που τιμά την τσοπανοσύνη κλπ. Οπότε το βιολί γι' αυτούς μοιάζει να είναι μεν το σοβαρό, καλό όργανο, το όργανο αξιώσεων (ενώ η λύρα όχι), αλλά όλα αυτά για λόγους όχι ταξικούς...

Το βιολί στην Κρήτη, όπως αναφέρουν πολλά άρθρα αλλά και μαρτυρίες ανθρώπων, μέχρι προπολεμικά τουλάχιστον ήταν το κύριο όργανο όχι μόνο στα Χανιά αλλά και στο Νομό Λασιθίου, όπως και στις περισσότερες περιοχές του Νομού Ηρακλείου.

pepe
25.08.2011, 17:50
Άταστε, επειδή «Χανιά», «Λασίθι» κλπ. είναι πολύ γενικοί όροι, μήπως ξέρεις (ή άλλος τις) λεπτομερέστερα; Για παράδειγμα στα Χανιά (στο νομό δηλαδή) ξέρω ότι το βιολί κυριαρχεί από παλιά στην Κίσαμο. Αλλού;

pepe
25.08.2011, 19:18
Συμπληρωματικό ερώτημα: θα μπορούσαμε να πούμε δεν είναι βιολιά, είναι βιόλες;

Ακριβώς βιολιά δεν είναι, αλλά το τι είναι δεν το ξέρω.

Να εξηγήσουμε και μια αμφισημία που ίσως μπερδεύει κανέναν: Στα ελληνικά η οικογένεια του βιολιού είναι «βιολί, βιόλα, βιολοντσέλο (τσέλο), κοντραμπάσο», και παράλληλα λέμε «βιόλα ντα γκάμπα, βιόλα ντ' αμόρε» κλπ. Είναι όμως απλή συνωνυμία. Σε άλλες γλώσσες λένε για την πρώτη περίπτωση viola και συνηθέστερα alto, και για τη δεύτερη viol. Είναι δύο διαφορετικές οικογένειες οργάνων, αν και όχι φυσικά άσχετες μεταξύ τους: αφενός τα «βιολιά» και αφετέρου οι «βιόλες (viol)». Η οικογένεια των βιολιών, τουλάχιστον όπως τη γνωρίζουμε σήμερα, είναι στανταρισμένη σε τέσσερα όργανα με πολύ σαφή σχέση μεταξύ τους. Οι βιόλες έχουν μεγαλύτερη ποικιλία. Οι βιόλες επικρατούσαν πριν τα βιολιά. Όμως έχω την εντύπωση (διορθώστε με) ότι τα βιολιά δεν είναι εξέλιξη της βιόλας: και τα δύο είναι προφανώς εξέλιξη κάποιου κοινού προγόνου, απλώς η ανεξάρτητη εξέλιξη της μιας οικογένειας την οδήγησε κάποια στιγμή να κλέψει τα πρωτεία από την άλλη.
Υποψιάζομαι ότι τις ουσιαστικές διαφορές θα τις καταλαβαίνει μόνο κάποιος οργανοποιός.

Όλα αυτά με κάθε επιφύλαξη.

alk
26.08.2011, 02:32
Είναι ενδιαφέρον το ότι, σε κάποιο άλλο θέμα μιλάμε για την εξέλιξη του μπουζουκιού και εδώ του βιολιού.
Δεν γνωρίζω πάρα πολλά για το θέμα και πάνε και κάποια χρόνια από το τελευταίο μάθημα οργανογνωσίας/ ιστορίας μουσικής.
Γνωρίζω τα παρακάτω, με επιφύλαξη...
η ιταλική λέξη violino σημαίνει μικρή βιόλα. Λέγοντας βιόλα δεν εννοούμε μόνο την άλτο βιόλα που επιβιώνει μέχρι σήμερα αλλά διάφορα όργανα της οικογένειας viol.
Όπως και οι αραβικής προέλευσης πρόγονοι τους, αυτά τα όργανα παιζόντουσαν κυρίως καθιστά, όπως περίπου και η λύρα. Σταδιακά εμφανίζονται και μικρότερα όργανα που παίζονται στον ώμο, όπως το σημερινό βιολί. Πριν το 1600 λοιπόν, υπάρχει η διαφοροποίηση μεταξύ viola da braccio και viola da gamba. Μιλάμε λοιπόν κυρίως για αναγέννηση και πρώιμο Μπαρόκ. Μεγάλο μέρος του ρόλου αυτών των οργάνων ήταν η συνοδεία φωνών. Οπως εξελίσσεται λοιπόν και η τεχνική τραγουδιού, έτσι παράλληλα μεγαλώνει και η έκταση των οργάνων που τα συνοδεύει. Η ανάπτυξη λοιπόν της τεχνικής του τραγουδιού όχι μόνο με καστράτο αλλά και με συμμετοχή περισσοτέρων γυναικών, δημιουργεί την ανάγκη για την "μικρή βιόλα" ή αλλιώς βιολί. Για αυτό και άλλωστε η βιόλα (ή άλτο βιόλα) παραγκωνίζεται σε μεγάλο βαθμό στην Μπαρόκ εποχή αφού πλέον γίνεται ...μεσαία φωνή. Εξαιρείται απο το μπαρόκ τρίο-σονάτα σχήμα και ξαναβρίσκει ίσως τη φωνή της στο κουαρτέτο εγχόρδων, πατέρας του οποίου θεωρείται ο Joseph Haydn.
Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα ποιος ήταν ο πρώτος κατασκευαστής βιολιών . Πιθανότατα στην Breschia της ιταλίας καθορίστηκε η μορφή και έκταση των 4΄τοξωτών εγχόρδων που γνωρίζουμε σήμερα. ένας πολύ σημαντικός κατασκευαστής είναι ο Gasparo Di Bertolotti γνωστός ως Gasparo Da Salo. Πολύ πιθανών ο Gasparo da Salo(1542-1609) δημιούργησε το βιολί σχεδόν με τη σημερινή του μορφή αν και η δουλειά του Andrea Amati στην κρεμόνα (1505-1578) ήταν πολύ σημαντική επίσης.
Σχετικά με τους πίνακες, πιστεύω ότι απεικονίζουν διάφορα viols 15ου-16ου αιώνα, όχι όμως βιολιά. Δυστυχώς τα μάτια του καλλιτέχνη ζωγράφου δεν είναι πάντα η εγκυρότερη πηγή για μάθηση οπότε δεν μπορούμε να πάρουμε και πολύ στα σοβαρά αυτές τις εικόνες, όσων αφορά την μορφή, σχήμα και τρόπο παιξίματος.

και ένα βίντεο (http://www.youtube.com/watch?v=orPuqxoHq6o) με προγόνους του βιολιού απο τον εξαιρετικό Καταλάνο Jordi Savall

atastos
26.08.2011, 22:26
Κάποια πράγματα όπως τα έχω διαβάσει:

Η βιόλα Ντα γκάμπα και το βιολί συχνά συγχέονται μεταξύ τους. Σε πολλές πηγές αναφέρεται ότι η βιόλα Ντα γκάμπα είναι μια πρώτη μορφή βιολιού, η οποία στη συνέχεια εγκαταλείφθηκε. Στην πραγματικότητα όμως πρόκειται για δυο διαφορετικές οικογένειες οργάνων, οι οποίες αναπτύχθηκαν στη Βόρεια Ιταλία στις αρχές του 16ου αιώνα. Ο ήχος τους διαφέρει όπως και το ρεπερτόριό τους. Όλα τα μέλη της οικόγενειας της βιόλας Ντα γκάμπα παίζονταν με τον ίδιο τρόπο που παίζεται σήμερα το βιολοντσέλο: Ο εκτελεστής κρατούσε το όργανο ανάμεσα στα γόνατά του. Με το αριστερό χέρι αυξομείωνε το παλλόμενο μήκος των χορδών και κατά συνέπεια το ύψος των ήχων που έπαιζε, ενώ με το δεξί χειριζόταν το δοξάρι.

Εξερευνώντας τις απαρχές του βιολιού μπορούμε να βρούμε πολλά όργανα που παίζονταν με τον ίδιο τρόπο στηριγμένα στον αριστερό ώμο, από τα τέλη του Μεσαίωνα και μετά. Το αρχαιότερο βιολί που σώζεται στον κόσμο με την σημερινή του μορφή είναι του 1564 από τον Andrea Amati (1505-1578).

alk
26.08.2011, 22:49
Θα έλεγα με επιφύλαξη ότι, τα όργανα τύπου viol που προηγήθηκαν του βιολιού αποτελούν προγόνους του βιολιού. όμως η viola da gamba, αν και παλαιότερη συνυπάρχει για αρκετά χρόνια με το βιολί και όντως παίρνει διαφορετικό δρόμο.
Προσωπικά δεν βλέπω ανάγκη διαχωρισμού. Θεωρώ ότι τα έγχορδα με τόξο ανήκουν σε μία κατηγορία, όχι μόνο γιατί κατασκευάστηκαν όλα από τους ίδιους κατασκευαστές αλλά και γιατί απασχόλησαν το ίδιο κοινό και τους ίδιους ερμηνευτές. Αυτό που θα δικαιολογούσε ένα τέτοιο διαχωρισμό κατά τη γνώμη μου, είναι η χρήση κινητών τάστων σε όργανα τύπου βιόλα ντα γκάμπα ενώ την ίδια εποχή το βιολί χρησιμοποιείται χωρίς τάστα (δεν νομίζω ότι υπήρχε ποτέ όργανο τύπου viola da braccioμε τάστα)
Δεν είμαι σίγουρος αν ο μουσικός ρόλος επέβαλε την χρήση τάστων. Συγκεκριμένα, η γκάμπα συχνά θα έπαιζε το αριστερό χέρι κάποιου πληκτροφόρου, ενισχύοντας το κοντίνουο. Αυτά τα πληκτροφόρα ήταν κουρδισμένα με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους και ίσως τα κινητά τάστα κάναν την συμβίωση των 2 οργάνων περισσότερο αρμονική.

atastos
26.08.2011, 23:48
Aυτά που έγραψα στο μήνυμα # 31, είναι ακριβώς όπως τα διάβασα σε άρθρο από ένθετο περιοδικού: "Αναγέννηση, Έγχορδα με Δοξάρι".

Όπως εκεί διάβασα κι αυτό:


Παραθέτω το παρακάτω άρθρο από ένα ένθετο του περιοδικού HITECH: "Μεσαίωνας, έγχορδα με δοξάρι"

Στο Μεσαίωνα υπήρχαν πολλών ειδών όργανα με δοξάρι, πού ποικίλαν ως προς το σχήμα και την κατασκευή του ηχείου τους. Τα μεσαιωνικά τοξοτά όργανα παίζονταν συνήθως στηριζόμενα στον ώμο όπως το σημερινό βιολί ενώ τα όργανα που στηρίζονταν στο γόνατο ή στο έδαφος όπως το βιολοντσέλο εμφανίστηκαν αργότερα.

Ίσως δεν ξέρετε ότι:

το βιολί, που εδώ και 350 χρόνια θεωρείται ο βασιλιάς των οργάνων, υπήρχε στις αρχές της ιστορίας του ένα "παρακατιανό" όργανο που απλώς συνόδευε τη μουσική σε χορούς και πανηγύρια ενώ οι βιολιστές είχαν τη φήμη κατώτερων μουσικών.

alk
27.08.2011, 00:28
Δεν έχω ούτε τα εφόδια, ούτε διάθεση/σκοπό να αμφισβητήσω τα λεγόμενα του κειμένου hightech. Aπορίες μόνο.
Υποθέτουμε λοιπόν ότι η εισβολή των Μαυριτανών στην Ισπανία τον 8ο αιώνα φέρνει αυτά τα ρεμπέκ-ρεμπάμπ όργανα στην Ισπανία. Αυτά αφομοιώνονται στους επόμενους αιώνες στα Ευρωπαϊκά αυτιά και εμφανίζεται κάποια στιγμή ένας περισσότερο τοπικού χαρακτήρα τύπος οργάνου με την γενική ονομασία viol.Προς την αναγέννηση, υπάρχει μεγαλύτερη εξέλιξη και πλέον, διάφοροι τύποι του οργάνου αναπτύσσονται. Υποθέτω ότι τα όργανα που παίζονται στον ώμο και όχι στα πόδια προκύπτουν από αυτή την οικογένεια. Τώρα, δεν μπορώ να φανταστώ πως το βιολί μπορεί να μην κατάγεται από την συγκεκριμένη οικογένεια.
Αυτό που ουσιαστικά έγινε ήταν η ανεξάρτητη ανάπτυξή του και σαν φόρμα κατασκευής και μουσικά. αλλά αυτό ήταν το αποτέλεσμα, όχι ο σκοπός, ούτε η ιδέα.
Το κείμενο hightech διευκρινίζει γιατί διαχωρίζει το βιολί απο τα όργανα τύπου gamba?

atastos
27.08.2011, 02:16
Όχι δεν δίνει περισσότερες διευκρινήσεις, το μόνο που λέει ακόμα είναι: το βιολί συνδέθηκε περισσότερο με την κοσμική, χορευτική μουσική και τη διασκέδαση γενικότερα, ενώ η βιόλα ντα γκάμπα ήταν όργανο των υψηλότερων κοινωνικών τάξεων και παιζόταν κυρίως από ευγενείς.

Από το ίδιο ένθετο του περιοδικού HITECH: "Μπαρόκ Έγχορδα με Δοξάρι-Βιόλες ντα γκάμπα (viol)":

Είδαμε ότι κατά την αναγέννηση, η οικογένεια της βιόλας ντα γκάμπα αριθμούσε αρκετά μέλη. Σταδιακά όμως και όσο προχωρούσε η περίοδος του Μπαρόκ με την ακόλουθη αλλαγή στο συνθετικό ύφος και τα είδη κάποια από αυτά έπαψαν να χρησιμοποιούνται, με αποτέλεσμα να εξαφανιστούν, ενώ άλλα παρέμεναν δημοφιλή. Τα όργανα που διατήρησαν τη θέση τους προορίζονταν κυρίως για σολιστική χρήση. Τα σημαντικότερα από αυτά είναι η μπασαβιόλα ντα γκάμπα (bass - viol) και η βιόλα ντ' αμόρε (Viola d' amore). Η πρώτη είχε σημαντική θέση ως μέλος του μπάσο κοντίνουο (μαζί με το τσέμπαλο), ενώ πολλοί συνθέτες έγραψαν σολιστικά έργα. Αγαπήθηκε ιδιαίτερα στη Γαλλία. Είχε συνήθως 6 χορδές και 7 εντέρινα μετακινούμενα τάστα, δεμένα στο πάνω μέρος του λαιμού, γύρω από το μπράτσο. Η βιόλα ντ' αμόρε αν και λιγότερο δημοφιλής, ήταν από τα όργανα που αγαπούσε ο Vivaldi, ο οποίος έγραψε πολλά έργα γι' αυτή. Είχε 7χορδές, που συνοδεύονταν από ισάριθμες συμπαθητικές χορδές, οι οποίες διέτρεχαν το σκάφος του οργάνου περνώντας σχεδόν παράλληλα με τις άλλες κάτω από την ταστιέρα και μέσα από τη γέφυρα. Είχε επίσης κυματόμορφες ηχητικές οπές.

Peloponnisios
28.08.2011, 02:47
Η οικογένεια των βιολιών, τουλάχιστον όπως τη γνωρίζουμε σήμερα, είναι στανταρισμένη σε τέσσερα όργανα με πολύ σαφή σχέση μεταξύ τους.

Στην πραγματικότητα το κοντραμπάσο δεν ανήκει στην οικογένεια των βιολιών (violins) αλλά προέρχεται από την οικογένεια των viols. Ένα χαρακτηριστικότατο στοιχείο του οργάνου που το κάνει να ξεχωρίζει από το βιολί, τη βιόλα και το βιολοντσέλο (που προέρχονται από την ευρύτερη οικογένεια του βιολιού όπως πολύ σωστά αναφέρεις) είναι οι "ριχτοί" του ώμοι. Συγκρίνετε για παράδειγμα τις δύο αυτές εικόνες και θα καταλάβετε τι εννοώ 60846085

Στο διαχωρισμό μεταξύ violins και viols κάνει αναφορά, μεταξύ άλλων, και ο Alfred Blatter στο πολύ κατατοπιστικό εγχειρίδιό του "Instrumentation and Orchestration" όπου και διευκρινίζει πως δύο από τα βασικά χαρακτηριστικά που διακρίνουν τα violins από τις viols είναι το σχήμα του σώματος των οργάνων και το κούρδισμά τους. Τα τελευταία χρόνια βέβαια έχουν κατασκευαστεί και κοντραμπάσα με σχήμα πιο κοντά στα violins αλλά το κλασικό κούρδισμα παραμένει σε τετάρτες και όχι σε πέμπτες.
Άλλωστε το κοντραμπάσο ήταν γνωστό -και είναι ακόμα σε πολλούς ανθρώπους- ως bass viol. Μάλιστα, το κλασικό κουαρτέτο εγχόρδων περιλαμβάνει 2 βιολιά, 1 βιόλα και ένα τσέλο και όχι 1 βιολί, 1 βιόλα, 1 τσέλο και 1 κοντραμπάσο όπως καμιά φορά πιστεύει κανείς. Υποψιάζομαι δε ότι αυτό είναι ένδειξη για τη διαφορετική "προέλευση" του κοντραμπάσου το οποίο ενσωματώθηκε και καθιερώθηκε στις ορχήστρες σε μεταγενέστερο χρόνο απ' ό,τι τα άλλα τρία όργανα. Εξ άλλου το φυσικό μπάσο της ορχήστρας είναι το τσέλο (με τα χρόνια βέβαια όλα τα όργανα αποκτούν και άλλους ρόλους ενώ παράλληλα ατονεί η χρήση τους σε άλλα σημεία) γι' αυτό και το κοντραμπάσο ονομάζεται και double bass (νομίζω τον όρο αυτό προτιμούν κυρίως οι Βρετανοί) δηλαδή σαν να λέμε "δυο φορές πιο χαμηλά μπάσο".

atastos
28.08.2011, 04:02
...και ένα βίντεο (http://www.youtube.com/watch?v=orPuqxoHq6o) με προγόνους του βιολιού απο τον εξαιρετικό Καταλάνο Jordi Savall

Σύμφωνα με αυτά που αναφέρονται στο ένθετο του περιοδικού HITECH, αυτά τα τοξοτά έγχορδα στο βίντεο δεν είναι πρόγονοι του βιολιού αλλά από την οικογένεια της βιόλας ντα γκάμπα (viol) μπαρόκ εποχής. Έχουν και 7 μετακινούμενα τάστα όπως και 6 ως 7 χορδές όπως αναφέρει. Επίσης οι δυο εικόνες που έχει το ένθετο μοιάζουν πάρα πολύ. Η βιολά ντα γκάμπα εκτοπίστηκε σταδιακά τον 18ο αιώνα από το βιολοντσέλο που άρχισε να θεωρείται δεξιοτεχνικό σόλο όργανο. Η ονομασία βιολοντέλο πρωτοεμφανίστηκε το 1665, ενώ το όργανο πήρε τις σημερινές του διαστάσεις και το σχήμα μετά το 1701 από τον Stradivari. Πρόγονοι του βιολιού δείχνουν να είναι τα τοξοτά που στηρίζονται στον αριστερό ώμο, στις τοιχογραφίες - αγιογραφίες που παρέθεσε ο Άγης στο μήνυμα # 24.

Υ.Γ. Peloponnisie, συν αυτά που ανέφερες, κάτι άλλο που ξεχωρίζει στο κοντραμπάσο είναι ότι δεν έχει στριφτάρια αλλά μηχανικά κλειδιά κουρδίσματος. Πρόγονός του είναι το κοντραμπάσο viol ή violone από την οικογένεια της viola da gamba. Στην ορχήστρα εμφανίστηκε από τις αρχές του 18ου αιώνα και στην τζαζ το 1890, στη Νέα Ορλεάνη. Στις ηχογραφήσεις της τζαζ από τα τέλη της δεκαετίας του '20 και μετά το κοντραμπάσο αποτελέσε τη βάση του ρυθμικού μέρους της ορχήστρας, θέση που μέχρι τότε κατείχε η τούμπα.

pepe
28.08.2011, 09:02
Προφανείς διαφορές ανάμεσα στα βιολιά και τις viols, όπως παρουσία/απουσία μπερντέδων, διαφορετικός αριθμός χορδών, διαφορετικά κουρδίσματα, παρουσία/απουσία συμπαθητικών χορδών, νομίζω ότι στην πραγματικότητα δεν είναι ειδοποιές. Αυτό που αναφέρει ο Πελοποννήσιος για το σχήμα του κ'μπάσου φαίνεται ασήμαντο (προσωπικά δεν το είχα προσέξει ποτέ) αλλά υποψιάζομαι ότι στην πραγματικότητα σε τέτοια σημεία εντοπίζονται οι διαφορές και τα όρια ανάμεσα στις δύο οικογένειες. Έχουν επίσης διαφορές στα f, και δεν ξέρω μήπως και στο επίπεδο / κυματιστό σχήμα της ράχης και του καπακιού. Όλα αυτά είναι σημεία που δεν καταλαβαίνω τι ρόλο μπορεί να παίζουν, άρα μάλλον παίζουν κάποιο ρόλο που η άγνοιά μου δε μου επιτρέπει να καταλάβω. Γι'΄αυτό και έλεγα ότι ίσως αφορούν κυρίως τους οργανοποιούς.
Από τη σημερινή οικογένεια του βιολιού, αν εξαιρέσουμε το ίδιο το βιολί, το κοντραμπάσο είναι σαφώς το δημοφιλέστερο σε λαϊκές και γενικώς μη κλασικές μουσικές (τσιγγάνικα σχήματα κεντρικής - ανατολικής Ευρώπης, τζαζ, κάντρι, διάφορα λατινοαμερικάνικα ιδιώματα κλπ.), όπου μάλιστα παίζεται σχεδόν αποκλειστικά χωρίς δοξάρι -κάτι που για τα άλλα τρία όργανα αλλά και για το ίδιο το κ'μπάσο στην κλασική μουσική θεωρείται μάλλον η εξαίρεση.

Θα αναφέρω, χωρίς ούτε να την υποστηρίζω ούτε να την κατέχω πολύ καλά ώστε να την κρίνω, και μια θεωρία κατά την οποία όλα αυτά τα όργανα με το γενικώς 8σχημο ηχείο και τους πατητούς δακτυλισμούς είναι αρχικά ανατολικής προέλευσης, ενώ αντίθετα οι αχλαδόσχημες λύρες με το πλάγιο νυχάτο παίξιμο δυτικής, και (σύμφωνα πάντα με τη θεωρία) και οι δύο ομάδες τελικά ρίζωσαν στην αντίθετη πλευρά από αυτήν απ' όπου προέρχονται.

alk
28.08.2011, 19:42
Σχετικά με την αναφορά του Πελοποννήσιου.Δεν είμαι σίγουρος ότι συμφωνώ. Οι ριχτοί ώμοι του κοντραμπάσου (καθώς και τα μηχανικά κλειδιά) είναι παρέμβαση/προσθήκη νεότερη.
Δεν υπήρχε στάνταρ φόρμα κατασκευής το 15ο αιώνα αλλά υπήρχαν κοντραμπάσα και bass viols με ίσιους ώμους, ένα παράδειγμα εδώ (http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/a/ac/20090824133957%21Gasparo_da_Salo_bass_viol.jpg), οι οποίοι αργότερα κοπήκαν (κυρίως από Γάλλους κατασκευαστές το 18ο αιώνα) για λόγους πρακτικούς. Δηλαδή όπως αναπτύχθηκε η τεχνική του σόλο κοντραμπάσου, έτσι οι κατασκευαστές προσάρμοσαν τα όργανα. . Φυσικά κατασκευάστηκαν όργανα σε διάφορες διαστάσεις, φόρμες, κουρδίσματα κλπ αλλά τα όργανα που βλέπουμε σήμερα από τον 15 αιώνα έχουν προσαρμοστεί στις σημερινές απαιτήσεις.(τα περισσότερα τουλάχιστον)
Τώρα, όσων αφορά το αν το βιολί ανήκει στην ίδια οικογένεια. Μπορούμε να περάσουμε μήνες ολόκληρους βρίσκοντας διαφορές ανάμεσα σε βιολί και βιόλα ή ανάμεσα σε μπουζούκι και τζουρά. Το θέμα είναι: (καθαρά προσωπική άποψη αυτό)
είναι βέβαιο ότι τα τοξωτά ευρωπαϊκά έγχορδα που αναπτύχθηκαν το 15ο αιώνα προέρχονται όλα από αραβικά τοξωτά έγχορδα. όταν η ανάγκη για διαφορετική έκταση/κούρδισμα κλπ ενθαρρύνει τους κατασκευαστές να δημιουργήσουν τέτοια όργανα σε διάφορα κουρδίσματα και σχήματα, προκύπτει αυτή η ποικιλία για την οποία συζητάμε.Κάποια από αυτά μικραίνουν τόσο πολύ που μπορούν να παίζονται και στον ώμο. Ναι ο δρόμος της βιόλα ντα γκάμπα ήταν διαφορετικός από του βιολιού αλλά επίσης ο δρόμος εξέλιξης της σύγχρονης βιόλας ήταν διαφορετικός απο του βιολιού, παρόλο που μιλάμε για 2 όργανα που διαφέρουν στο μέγεθος μόλις λίγα εκατοστά. Το ένα "θάφτηκε" για 100 χρόνια( ή τουλάχιστον περιορίστηκε σε συνοδευτικούς ρόλους) το άλλο μεσουρανούσε ως όργανο σολιστικό με τεράστιο ρεπερτόριο.
Δεν βλέπω πως γίνεται όλα τα τοξωτά όργανα να μην έχουν κοινή καταγωγή.
Με άλλα λόγια, πως γίνεται το βιολί να μην είναι εξέλιξη των ευρωπαϊκών μεσαιωνικών τοξωτών οργάνων; Αν δεν κατάγεται και αυτό από εκεί (όπως και όλα τα υπόλοιπα, βιόλες, κοντραμπάσο, κλπ) πως προέκυψε;

Επεξεργασία: Το κούρδισμα και αριθμός χορδών του κοντραμπάσου ήταν κάτι που επίσης δεν ήταν στάνταρ. Υποθέτουμε ότι αρκετά μπάσσα 15-16ου αιώνα ήταν τρίχορδα. Το κούρδισμα θα είχε κάπου και μια πέμπτη αλλά δεν ήταν ποτέ καθορισμένο, τουλάχιστον όσο γνωρίζω. O Mozart έγραψε τον 18 αιώνα για 5χορδο όργανο( κουρδισμένο σε τρίτες) αλλά στην Ιταλία την ίδια περίπου εποχή (λίγο αργότερα)ο Dragonetti έγραψε για τρίχορδο κουρδισμένο σε τέταρτες. Υπάρχει μια υπέροχη ελευθερία ακόμα και σήμερα στον τρόπο που χρησιμοποιείται και κατασκευάζεται το κοντραμπάσο. Στην Γερμανία παίζουν μόνο πεντάχορδα με γερμανικό δοξάρι, ενώ στην Γαλλία κυρίως τετράχορδα με γαλλικό δοξάρι. Στην Αγγλία προτιμούνται τα flatback όργανα με καθαρά ορχηστρικό χαρακτήρα ενώ η επιλογή του δοξαριού είναι ελεύθερη. όταν παίζουν σόλο ρεπερτόριο πρέπει να αλλάξουν χορδές για να κουρδίσουν το όργανο ένα τόνο ψηλότερα. Θέλω να πω ότι, το κοντραμπάσο ήταν(και είναι)ένα όργανο με πολύ ζωντανή τοπική παράδοση και ποτέ δεν καθορίστηκε ένας συγκεκριμένος τρόπος κατασκευής και παιξίματος. Το να λέμε ότι το κοντραμπάσο είναι..έτσι ή αλλιώς...δεν καλύπτει ποτέ τον πλούτο διαφοροποιήσεων που υπάρχουν στον κόσμο...

pepe
28.08.2011, 21:29
Δεν βλέπω πως γίνεται όλα τα τοξωτά όργανα να μην έχουν κοινή καταγωγή.
Με άλλα λόγια, πως γίνεται το βιολί να μην είναι εξέλιξη των ευρωπαϊκών μεσαιωνικών τοξωτών οργάνων; Αν δεν κατάγεται και αυτό από εκεί (όπως και όλα τα υπόλοιπα, βιόλες, κοντραμπάσο, κλπ) πως προέκυψε;

Το βιολί έχει σίγουρα κοινή καταγωγή με όλα τα όργανα που του μοιάζουν. Είτε κατ' ευθεία γενεαλογική γραμμή, δηλαδή ως απόγονός τους, είτε κατά πλάγϊα, δηλ. ως εξάδελφος. Δεν μπορώ ούτε εγώ να φανταστώ το αντίθετο.

Ως προς το πρώτο σκέλος όμως, τα τοξωτά θα μπορούσαν και να μην είναι όλα συγγενή μεταξύ τους. Τα τοξωτά είναι τουλάχιστον τριών τύπων:

α) Ηχείο με δύο παράλληλες, επίπεδες ή σχεδόν επίπεδες επιφάνειες (ράχη και καπάκι) και με πλαϊνά: βιολοειδή, φιαλόσχημες λύρες (κεμεντζές, κεμανές).
β) Ηχείο σφαιρικό, καπάκι δερμάτινο, μπράτσο σαν ακόντιο που διαπερνά το ηχείο συνεχίζοντας από κάτω ως ποδαράκι-στήριγμα: spike fiddles (διάφορα όργανα βορείου Αφρικής (http://www.youtube.com/watch?v=jx10yERKNtY&feature=related), μέσης Ανατολής (http://www.youtube.com/watch?v=otv-70O04Ao), παλιότερα είχαμε και στν Ελλάδα το «ρεπάπι (http://www.mla.gr/arch_index?param=arch_discorgan)»).
γ) Ηχείο βαθουλωτό, σκαφτό: αχλαδόσχημες λύρες. Οι ελληνικές και βαλκανικές έχουν ξύλινο καπάκι και παίζονται με πλάγιο δακτυλισμό με το νύχι, αλλά υπάρχουν παρόμοια όργανα και στην Ισπανία που παίζονται πατητά, και στις Ινδίες όπου παίζονται μεν πλάγϊα αλλά το καπάκι είναι δέρμα.

Κάθε κατηγορία θα μπορούσε κάλλιστα να έχει αναπτυχθεί ανεξάρτητα από τις άλλες, αφού στην ουσία το μόνο κοινό είναι το δοξάρι.

Να θυμίσω ότι υπάρχουν και διάφορες μεμονωμένες περιπτώσεις τοξωτών οργάνων που αποτελούν παραλλαγή κάποιου νυκτού εγχόρδου. Σε πρόσφατες εποχές το γιαϊλί ταμπούρ δημιουργήθηκε ως παραλλαγή του ταμπούρ, με όσες αλλαγές απαιτούνταν για να εξυπηρετηθεί το παίξιμο με δοξάρι. Ανάλογη περίπτωση είναι η ινδική ντιλρούμπα (http://www.youtube.com/watch?v=sDRRrSYieU8), που είναι ένα τοξωτό σιτάρ.
Μια περίπτωση που ίσως να είναι κι αυτή ανάλογη είναι η βιουέλα (vihuela (http://www.lutesandguitars.co.uk/htm/cat12.htm)): όργανο που θεωρείται πρόγονος της κιθάρας, αλλά που θυμίζει αρκετά ορισμένες παλιές βιόλες (σε κάποιες εικόνες που δεν μπορώ να τις ξαναβρώ, θυμάμαι ότι έμοιαζε με πολύ πεπλατυσμένο κεμεντζέ). Άλλωστε και η ίδια η ονομασία είναι παραλλαγή της λέξης βιόλα (στα ισπανικά το ue με το ο εναλλάσσονται).

--- Νέο μήνυμα προστέθηκε στις 20:29 ::: Το προηγούμενο μήνυμα δημοσιεύθηκε στις 19:47 ---


Υποθέτουμε ότι αρκετά μπάσσα 15-16ου αιώνα ήταν τρίχορδα.

Στο «Κοντραμπάσο» (θεατρικό του Πάτρικ Ζύσκιντ, που δεν είναι βέβαια έργο ιστορικής μουσικολογίας αλλά φαντάζομαι ότι δε θα είνα και αυθαίρετο), ο πρωταγωνιστής λέει κάπου: Τελικά το 4χορδο κοντραμπάσο επικράτησε έναντι του 3χορδου, όχι για άλλο λόγο παρά γιατί έγραφαν γι' αυτό καλύτεροι συνθέτες.

Πολύ σημαντική σκέψη. Έχει κι άλλες εφαρμογές. Ένα καινούργιο όργανο που εισάγεται σε μία παράδοση, ακόμη και την πιο συντηρητική, μπορεί να έχει επιτυχία αν το εισαγάγει ένας πολύ καλός παίχτης. Δείτε π.χ. τα διάφορα όργανα που έχουν γίνει δημοφιλή στην Ελλάδα χάρη στον Ρος Ντέιλι: επειδή είναι καλός παίχτης, ο άλλος ακούει ωραία μουσική από ένα καινούργιο γι' αυτόν όργανο, και καταλήγει να του αρέσει το ίδιο το όργανο.
Ο Παπουτσάκης, που έγραφα κάπου παραπάνω ότι έφερε το βιολί στην Κάρπαθο, κατάφερε να το μεταφυτέψει (έστω και σε περιορισμένο βαθμό) όχι γιατί έπαιζε σαν τη λύρα, με την οποία όλοι οι Καρπάθιοι ταυτίζονται, αλλά γιατί ήταν τόσο μερακλής και καλός μουσικός ώστε να μπορεί, ακόμη και μ' έναν ανοίκειο ήχο, να τους κάνει και πάλι να εκφραστούν από ψυχής και τελικά να ταυτιστούν.

Peloponnisios
30.08.2011, 05:10
Σχετικά με την αναφορά του Πελοποννήσιου.Δεν είμαι σίγουρος ότι συμφωνώ. Οι ριχτοί ώμοι του κοντραμπάσου (καθώς και τα μηχανικά κλειδιά) είναι παρέμβαση/προσθήκη νεότερη.
Δεν υπήρχε στάνταρ φόρμα κατασκευής το 15ο αιώνα αλλά υπήρχαν κοντραμπάσα και bass viols με ίσιους ώμους, ένα παράδειγμα εδώ (http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/a/ac/20090824133957%21Gasparo_da_Salo_bass_viol.jpg), οι οποίοι αργότερα κοπήκαν (κυρίως από Γάλλους κατασκευαστές το 18ο αιώνα) για λόγους πρακτικούς. Δηλαδή όπως αναπτύχθηκε η τεχνική του σόλο κοντραμπάσου, έτσι οι κατασκευαστές προσάρμοσαν τα όργανα. . Φυσικά κατασκευάστηκαν όργανα σε διάφορες διαστάσεις, φόρμες, κουρδίσματα κλπ αλλά τα όργανα που βλέπουμε σήμερα από τον 15 αιώνα έχουν προσαρμοστεί στις σημερινές απαιτήσεις.(τα περισσότερα τουλάχιστον)

Η φιλολογία γύρω από τα τοξωτά έγχορδα, σε όση έχω πρόσβαση δηλαδή, υποδηλώνει όμως σχεδόν το αντίθετο από αυτό που περιγράφεις. Όπως έγραψα και στο αρχικό μου μήνυμα, οι ερευνητές/μελετητές καταλήγουν στο ότι οι Viols (γράφω αγγλιστί τον όρο για να μην μπερδευόμαστε) μοιράζονται μια σειρά από χαρακτηριστικά που έχουν να κάνουν με το ίδιο το σώμα του οργάνου. Ο Cecil Forsyth (1876-1941) αναφέρει σχετικά ότι οι Viols, που προέκυψαν ως εξελικτική κορύφωση των ονομαζόμενων Minnesinger Fiddles, είχαν ψηλές γέφυρες, πολύ στενή "μέση", επίπεδες "πλάτες" και μακριούς ριχτούς "ώμους". Ο δε συνήθης αριθμός των χορδών ήταν 6 ("Orchestration", rev. edition 1935). Μάλιστα, ο Forsyth συγκρίνει το σχήμα τους με αυτό των παλαιού στυλ double-basses (δεδομένου ότι τα παραπάνω γράφτηκαν το 1914 μπορεί κανείς να φανταστεί τι εννοεί λέγοντας παλαιού τύπου κοντραμπάσα).
Για τα μηχανικά κλειδιά, όπως και για το ότι δεν υπήρχε στάνταρ φόρμα κατασκευής, συμφωνώ κι εγώ μαζί σου. Αυτό που θέλω να επισημάνω απλώς είναι ότι κατά την εξέλιξη μιας ομάδας οργάνων σαφώς και θα προκύψουν όργανα που δεν πληρούν όλα τα χαρακτηριστικά που η -κατοπινή είναι η αλήθεια- μελέτη τους έχει αποδώσει. Τέτοια όργανα αποτελούν μάλλον ένδειξη πειραματισμού και δεν αρκούν από μόνα τους για να περιγράψουν συλλήβδην μια ολόκληρη οικογένεια από όργανα.
Καταλαβαίνω τι εννοείς όταν αναφέρεσαι στον πλούτο των διαφοροποιήσεων που υπάρχουν εκεί έξω και το έχω δει και ο ίδιος σε πολλές απεικονίσεις αλλά πιστεύω ότι πάντα μπορούν να εντοπιστούν τα κοινά σημεία που μοιράζονται τέτοια όργανα και εντέλει τα χαρακτηρίζουν. Αν για παράδειγμα ανακαλύπταμε ένα παλαιό βιολί που είχε τριγωνικό σκάφος -λέμε τώρα- θα μπορούσα ποτέ να σε πείσω ότι τα βιολιά δεν έχουν συγκεκριμένη φιλοσοφία σχήματος του σκάφους επειδή βρήκαμε ένα τριγωνικό βιολί;

atastos
14.01.2012, 01:36
....είναι βέβαιο ότι ποτέ οι ραχούλες δεν αντιλάλησαν από βιολιά των βοσκών, όπως αντιλάλησαν από σουβλιάρια και τσαμπούνες..

Δεν μπορώ να καταλάβω πώς και από που προκύπτουν αυτές οι βεβαιότητές σου. Εγώ ξέρω και είμαι σίγουρος γι' αυτό ότι, όχι μόνο οι ραχούλες αλλά και κάποια από τα ψηλά βουνά αντιλάλησαν και από βιολιά και απο κλαρίνα. Παραθέτω ενδεικτικά, μικρό μέρος συνεντεύξεων από δυο Αγραφιώτες - οργανοπαίχτες σε τοπικές εφημερίδες (Έντυπο τοπικής εφημερίδας: "Η ΟΞΥΑ", 2006, και "ΦΩΝΗ ΛΕΟΝΤΙΤΟΥ", 2011).

Συνέντευξη 1η:

Ερώτηση: Χρήστο καλησπέρα. Έχεις γράψει και εσύ ιστορία, όσον αφορά βιολί - τραγούδι στο χωριό μας;
- Έκανα ότι μπορούσα. Είχα πολύ μεράκι.

Ερώτηση: Πόσο χρονών είσαι σήμερα και πόσα χρόνια ασχολήθηκες με το βιολί - τραγούδι;
- Είμαι 77 χρονών και δούλεψα βιολί - τραγούδι από τα 18 μου χρόνια.Ερώτηση: Πότε κατάλαβες ότι σου άρεσε το βιολί;- Όταν ήμουν 14 χρονών.

Ερώτηση: Σε αυτό το σκόρπιο ορεινό χωριό ένα παιδί που είδε βιολί;
- Το χωριό μας δεν είχε δικούς του οργανοπαίχτες. Γι' αυτό έφερνε από άλλα χωριά. Από το χωριό Βλάσι ερχόταν ο Μήτσος Φλέγκας που έπαιζε βιολί. Τον θαύμαζα και τον παρακολουθούσα πως έπαιζε, επίσης παρακολουθούσα πώς ήταν κατασκευασμένο το βιολί του. Έτσι άρχισαν όλα!Στα 14 μου χρόνια πήρα ξύλο και με σκεπάρνι και μαχαίρι έφτιαξα το πρώτο μου βιολί. Για χορδές χρησιμοποίησα σύρμα χονδρό - μέτριο - ψιλό. Για δοξάρι πήγαινα στο βουνό "Καράβα" όπου έβοσκαν τα βλασιότικα άλογα και έπαιρνα από τις ουρές τους μακριές τρίχες και με αυτές έφτιαξα το δοξάρι. Το επόμενο στάδιο ήταν να μάθω βιολί μόνος μου.Καθημερινά που πήγαινα τα γίδια για βοσκή (στο δάσος - τα βουνά - τις πλαγιές) έπαιρνα μαζί μου στον ντουρβά το βιολί για να το μαθαίνω. Τραγουδώντας τα τραγούδια που μάθαινα από τους γονείς μου.Συνήθως έβρισκα και άλλους βοσκούς. Εγώ έπαιζα βιολί και τραγουδούσα και αυτοί χορεύανε....[....]...Στη συνέχεια αγόρασα ένα κανονικό βιολί από τον Χρήστο Πλακιά, ο οποίος λόγω τραυματισμού στο στρατό το πούλησε σε μένα.......

Συνέντευξη 2η:

Ερώτηση: Αποστόλη, πώς πρωτοξεκίνησες το όργανο;
- Πρώτα φλογέρα από φροξ(υ)λιά - είχαμε μπόλικες στο Σπυρέλο. Ύστερα έφκιασα μονάχος μου κλαρίνο ξύλινο, από λούκα - πάνω στον Κούρλιακα, πλάι στο γκρεμό ήταν ένα κλωνάρι λούκας, το 'κοψα αλλά έπεσε μέσα στον γκρεμό - πήγα μέσα απα' στο στεφάνι, το πήρα και το 'φκιασα. Πύρωνα κάτι συρματάκια στη φωτιά να τρυπήσω το ξύλο - παράλληλα έφκιασα και πιπίνια από πουρνάρι, έπαιζα αρκετά τραγούδια μ' αυτό. Το κράτησα κάνα χρόνο αυτό το χειροποίητο κλαρίνο!

Ερώτηση: Πώς αγόρασες το πρώτο κλαρίνο;
- Ο πατέρας μου 'λεγε "γύφτος θα γένεις;" Με τον Τηλέμαχο το Νασιώκα μας έφερε στο Μουζάκι να πάμε στην Α' Γυμνασίου, αλλά πριν φύγει αυτός εμείς την κοπανήσαμε για το χωριό. Ο μπάρμπας μου ο Αποστόλης Σωτηρίου μου 'στειλε το πρώτο κλαρίνο. Μόλις το πήρα, λες και είδα τη μάνα μου (είχε πεθάνει στα 27 της, όταν ο Αποστόλης ήταν 2 χρονών). Ο πονηρός ο πατέρας μου βρήκε μια εφημερίδα που 'γραφε με κεφαλαία "ΤΟ ΚΛΑΡΙΝΟ ΠΕΘΑΙΝΕΙ", για να με αποτρέψει, αλλά εγώ στο δικό μου...σκοπό! Οι μπαρμπάδες παραπονιούνταν "θα τα φάει το κλαρίνο τα πρόβατα", γιατί δεν σταμάταγα καθόλου. Το 'χα στο μανικοκάπι μόνιμα από 14 χρονών. Μόλις πέρναγε η μπρουσινέλα απ' τα πρόβατα κατά τα Ραγάζια, πλαλώντας εγώ έφτανα στο Σωτήρη - παίζαμε μαζί ολόκληρα 24ωρα! Καθώς κοιμήθηκα μια φορά, έσπασε ένα μικρό πιαστράκι, οπότε πήγα στο Μεζήλο σ' ένα μάστορα, σα μου 'πε "δε γίνεται το κλαρίνο" μου 'κοψε τα ήπατα. Αλλά όταν σε λίγο με βεβαίωσε πως θα το φκιάσει, του 'πα: "αν το φκιάσεις θα πάω να κόψω ένα φτερό πρόβατα και θα στα δώσω"!.......

pepe
14.01.2012, 05:08
Δε λέω ότι δεν έπαιξε κανείς ποτέ βιολί στα βουνά. Λέω ότι δεν υπήρχε (ή, για να είμαι πιο σωστός, θα εκπλαγώ αν αποδειχτεί ότι υπήρχε) τόπος όπου κάθε μέρα να ακούγονται δέκα διαφορετικά βιολιά από δέκα διαφορετικές ραχούλες. Με τις φλογέρες αυτό ήταν κανόνας. Και για ορισμένα μέρη γινόταν και με άλλα πνευστά, όπως οι γκάιντες (Έβρος) ή οι τσαμπούνες (Νάξος κ.ά.).

Βοσκός χωρίς φλογέρα δε νοείται, όσο δε νοείται βοσκός χωρίς γκλίτσα. Και υπήρχαν μέρη όπου σχεδόν όλοι ήταν βοσκοί, άρα σχεδόν όλοι ήταν οργανοπαίχτες (έστω και λίγο), είτε της φλογέρας είτε του όποιου τοπικού πνευστού. Κοινωνία που όλοι ή έστω οι μισοί να είναι βιολιτζήδες δεν υπήρχε. Αυτό εννοώ, τίποτε παραπάνω.

[Με μία διευκρίνιση: «όλοι» είναι όλοι οι άντρες. Οι γυναίκες μπορεί να ήταν εξίσου βόσκισσες, αλλά εκείνες δεν έπαιζαν φλογέρα, ούτε άλλο όργανο.]

Άταστε, ένα από τα σημεία όπου δεν μπορούμε να συμφωνήσουμε είναι ότι όταν μιλάμε για δημοτική μουσική, εσύ φαίνεται να εννοείς πιο πολύ τη μουσική των ιδιαίτερων περιστάσεων (γλέντι, γάμος, πανηγύρι), ενώ εγώ δίνω πολλή βάση και στη μουσική της καθημερινότητας, την πιο «ανεπίσημη» ας πούμε. Η πρώτη είναι ασχολία ορισμένων ανθρώπων ορισμένες μέρες. Η δεύτερη ήταν κοινό κτήμα όλων, σχεδόν όσο η γλώσσα ή βασικές άλλες κοινωνικές δεξιότητες. Σαν να διαφωνούσαμε για τη λέξη «ορειβασία», που σημαίνει μεν ένα σπορ που ασκείται από κάποιους λάτρεις, με εξοπλισμό κλπ., αλλά σημαίνει επίσης «περπάτημα στα βουνά», δηλαδή το αυτονόητο που θα κάνει όλη μέρα όποιος βρίσκεται στα βουνά.

Ελένη
14.01.2012, 15:34
.Βοσκός χωρίς φλογέρα δε νοείται, όσο δε νοείται βοσκός χωρίς γκλίτσα. Και υπήρχαν μέρη όπου σχεδόν όλοι ήταν βοσκοί, άρα σχεδόν όλοι ήταν οργανοπαίχτες (έστω και λίγο), είτε της φλογέρας είτε του όποιου τοπικού πνευστού. Κοινωνία που όλοι ή έστω οι μισοί να είναι βιολιτζήδες δεν υπήρχε. Αυτό εννοώ, τίποτε παραπάνω.


Νομίζω ότι είναι υπερβολή αυτό, εδώ και πολλά χρόνια πια.
Ακόμα και να κρατούν μια φλογέρα ή σουραύλι (ή όπως αλλιώς το ονομάζουν στις τοπικές κοινωνίες), άλλο εντελώς πράγμα είναι σφυρίζω κάτι στη φλογέρα και άλλο παίζω ένα σκοπό π.χ. στο βιολί, όπου χρειάζεται εκπαίδευση σχετική.

Αν αντιλαλούν οι ραχούλες εδώ και πολλά χρόνια από κάτι, αυτό είναι στην καλύτερη περίπτωση από τη φωνή των βοσκών, από τα τραγούδια που τραγουδούν με τη φωνή τους, χωρίς μουσική υπόκρουση, για να μην πω ότι στις περισσότερες περιπτώσεις οι ραχούλες εδώ και χρόνια, πια, αντιλαλούν από τρανζιστοράκια…



εγώ δίνω πολλή βάση και στη μουσική της καθημερινότητας, την πιο «ανεπίσημη» ας πούμε. Η πρώτη είναι ασχολία ορισμένων ανθρώπων ορισμένες μέρες. Η δεύτερη ήταν κοινό κτήμα όλων, σχεδόν όσο η γλώσσα ή βασικές άλλες κοινωνικές δεξιότητες. Σαν να διαφωνούσαμε για τη λέξη «ορειβασία», που σημαίνει μεν ένα σπορ που ασκείται από κάποιους λάτρεις, με εξοπλισμό κλπ., αλλά σημαίνει επίσης «περπάτημα στα βουνά», δηλαδή το αυτονόητο που θα κάνει όλη μέρα όποιος βρίσκεται στα βουνά.

Μοιάζει σαν να λέμε ότι όλοι οι άνθρωποι στην καθημερινότητά τους ξεκρεμούν ένα μουσικό όργανο, έστω φλογέρα, και παίζουν;
Μάλλον θα διαφωνήσω.
Υπάρχει και η καθημερινότητα με τα προβλήματα μικρά ή μεγάλα, σε κάθε μικροκοινωνία, που επισκιάζουν τη διάθεση για διασκέδαση, ας το έχουμε υπόψη μας αυτό.


Κατά τα άλλα, υπάρχουν πολλές αναφορές σε κείμενα για λαϊκή διασκέδαση με συνοδεία βιολιού.
Ειδικά οι ξένοι περιηγητές μεταφέρουν πλείστες τέτοιες εικόνες από πολλές περιοχές της χώρας μας, και μάλιστα αγροτικές.

pepe
14.01.2012, 17:35
Νομίζω ότι είναι υπερβολή αυτό, εδώ και πολλά χρόνια πια.

Αν μιλούσαμε για σήμερα, θα ήταν κάτι παραπάνω από υπερβολή. Αμφιβάλλω αν γίνεται ολωσδιόλου. Παλιότερα όμως γινόταν.


Ακόμα και να κρατούν μια φλογέρα ή σουραύλι (ή όπως αλλιώς το ονομάζουν στις τοπικές κοινωνίες), άλλο εντελώς πράγμα είναι σφυρίζω κάτι στη φλογέρα και άλλο παίζω ένα σκοπό π.χ. στο βιολί, όπου χρειάζεται εκπαίδευση σχετική.

Ακριβώς! Η δημοτική μουσική δεν υπάρχει (ή μάλλον δεν υπήρχε) μόνο στο επίπεδο εκείνο που απαιτεί κάποια εκπαίδευση. Υπήρχε και στο επίπεδο που είναι προσιτό στον καθένα. Αυτοί που έβγαζαν τους σκοπούς, που «έγραφαν» τους στίχους, και που διατηρούσαν όλο αυτό το πολιτισμικό κεφάλαιο, ήταν ο καθένας.


Μοιάζει σαν να λέμε ότι όλοι οι άνθρωποι στην καθημερινότητά τους ξεκρεμούν ένα μουσικό όργανο, έστω φλογέρα, και παίζουν;
Μάλλον θα διαφωνήσω.
Υπάρχει και η καθημερινότητα με τα προβλήματα μικρά ή μεγάλα, σε κάθε μικροκοινωνία, που επισκιάζουν τη διάθεση για διασκέδαση, ας το έχουμε υπόψη μας αυτό.

Πρώτα απ' όλα, ας ξεχάσουμε τη διασκέδαση. Η μουσική δεν έχει αποκλειστική σχέση με τη διασκέδαση. Το να παίζεις φλογέρα στη βοσκή μπορεί να είναι στοιχείο της δουλειάς. Χίλια δυο είδη τραγουδιών εξυπηρετούν σε άλλα πράγματα εκτός από τη διασκέδαση. Από την τέλεση ενός εθίμου μέχρι το απλό «τραγουδώ περπατώντας για να περάσει η ώρα και να μη μου φανεί μακρύς ο δρόμος». Υπάρχουν ακόμη και τραγούδια που λέγονται κλαίγοντας. Δεν εννοώ μόνο τα μοιρολόγια, αλλά και διάφορα τραγούδια αποχωρισμού (όταν φεύγει η νύφη από το πατρικό της, όταν φεύγει κάποιος για την ξενιτειά ή τον πόλεμο κλπ.), που λέγονται σε συνθήκες κάθε άλλο παρά διασκεδαστικές.
Όλα αυτά δεν υπάρχουν και πολύ σήμερα, παλιότερα όμως υπήρχαν. Ειδικά την περίπτωση του αποχωρισμού της νύφης με τραγούδια και με μια ομήγυρη που να 'ναι όλοι μούσκεμα στο κλάμα την έχω δει και με τα μάτια μου.

Δεύτερον, ναι, ήταν πολλοί αυτοί που έπαιζαν όργανο. Ίσως όχι σε όλες τις κοινωνίες, σε πολλές όμως. (Πέρα από τη βοσκική δεν ξέρω άλλη δουλειά που να συνδέεται τόσο πολύ με τα όργανα, συνεπώς διακινδυνεύω τη σκέψη ότι ίσως το τόσο ψηλό ποσοστό ανθρώπων που ξέραν να παίζουν να ήταν ιδιαιτερότητα των ποιμενικών κοινωνιών.) Αλλά δεν είναι μόνο τα όργανα. Είναι και τα τραγούδια. Το να ξέρει όλη η κοινότητα τα τοπικά τραγούδια, και να τα τραγουδάει ο καθένας σε διάφορες περιστάσεις εκτός από το γλέντι, μπορεί να φαίνεται λίγο απίστευτο, αλλά γίνεται πιο πιστευτό μόλις θυμηθούμε ότι και τώρα ακόμη υπάρχουν μέρη όπου όλοι ξέρουν χορό.

Με άλλα λόγια: Επιμένω στην άποψη ότι, αν πριν από δυο γενιές περίπου, ήθελε να πληροφορηθεί κανείς πώς είναι η μουσική παράδοση κάποιας περιοχής, θα ήταν εντελώς λάθος να πάει μόνο σε γάμους και διασκεδάσεις. Θα αποκτούσε μια εικόνα αποσπασματική και στρεβλή. Θα ήταν σα να πήγαινε το Πάσχα να μελετήσει τις διατροφικές συνήθειες του λαού, και να διαπιστώσει ότι τρέφονται με κρέας (που το έτρωγαν πιθανότατα μόνο το Πάσχα!). Η σωστή ερώτηση θα ήταν «τι τραγουδάτε κάθε μέρα».

Άλκηστη
16.01.2012, 11:58
Αν παρακολουθούσαμε την καθημερινότητα, θα είχαμε την τύχη να δούμε "εν τη γενέσει" του ένα δημοτικό τραγούδι στην περίπτωσή μας.

Όμως . την τελική του μορφή ένα δημοτικό τραγούδι έπαιρνε μέσσ από τη συλλογικότητα, με την ενεργή συμμετοχή της ομάδας που συμπλήρωνε / διόρθωνε / τροποποιούσε κλπ. Το πανηγύρι ήταν ιδανική περίπτωση για να διαμορφωθεί οριστικά το δημοτικό τραγούδι.

Ο Ανωγειανάκης έχει γράψει ένα άρθρο για τη σημαντικότητα της ομαδικής δημιουργίας μέσα από τα πανηγύρια.

pepe
16.01.2012, 18:18
Αν παρακολουθούσαμε την καθημερινότητα, θα είχαμε την τύχη να δούμε "εν τη γενέσει" του ένα δημοτικό τραγούδι στην περίπτωσή μας.

Όμως . την τελική του μορφή ένα δημοτικό τραγούδι έπαιρνε μέσσ από τη συλλογικότητα, με την ενεργή συμμετοχή της ομάδας που συμπλήρωνε / διόρθωνε / τροποποιούσε κλπ.

Φυσικά. Το ότι πρόκειται για συλλογική δημιουργία είναι τόσο θεμελιώδες ώστε ίσως ξεχάσαμε να το τονίσουμε, ως αυτονόητο!
Βέβαια, τελική μορφή δεν υπάρχει. Η διαδικασία της εππεξεργασίας κρατάει για πάντα.


Το πανηγύρι ήταν ιδανική περίπτωση για να διαμορφωθεί οριστικά το δημοτικό τραγούδι.

Ιδανική περίπτωση είναι εκείνη που παρέχει, ακριβώς, τη δυνατότητα στον καθένα από την ομάδα για ενεργό συμμετοχή. Άρα πρέπει: αφενός να μην υπάρχει κάποιος «διορισμένος» πρωταγωνιστής, και αφετέρου οι συμμετέχοντες να μην είναι χιλιάδες.
Υπάρχουν ακόμη σήμερα κάποια πανηγύρια όπου μπορούμε να ζήσουμε πρώτο χέρι αυτές τις διαδικασίες συλλογικής δημιουργίας και επανεπεξεργασίας. Όσα έχω δει, χαρακτηρίζονται πρωτίστως από το ότι δεν υπάρχει τραγουδιστής και μικρόφωνο. Μόλις ο λόγος γίνει αποκλειστικό προνόμιο ενός, τέρμα η συλλογική δουλειά.
Ένα τέτοιο πανηγύρι είδα στο Μεσολόγγι. Οι οργανοπαίχτες ήταν συγκεκριμένοι, αυτοί που είχαν κληθεί για να καλύψουν τη γιορτή (άρα υπήρχε κάπου ο πρωταγωνιστικός ρόλος). Υπήρχε όμως η ιδιαιτερότητα ότι το πανηγύρι δεν ήταν πάνδημο: παρέες παρέες, με λίγες δεκάδες άτομα η καθεμιά, είχαν η καθεμιά το χώρο της και τους οργανοπαίχτες της (που στην καθημερινότητά τους δεν είναι μέλη της παρέας), και γλεντούσαν ταυτόχρονα αλλά όχι όλες μαζί. Εντός της κάθε παρέας ο ομαδικός αυτοσχεδιασμός έδινε κι έπαιρνε.
Άλλη περίπτωση ήταν στην Κάρπαθο. Εκεί το πανηγύρι είναι μεν πάνδημο, αλλά η συλλογική εμπειρία έχει διαμορφώσει ένα περίπλοκο πρωτόκολλο «συμπεριφοράς», σύμφωνα με το οποίο ο καθένας, αν έχει υπομονή, κάποια στιγμή θα έχει την ευκαιρία να βάλει το λιθαράκι του. Και πάλι πρόκειται για ομαδικό αυτοσχεδιασμό, εντυπωσιακά συντονισμένο, αλλά αυτό οφείλεται στο πρωτόκολλο που είναι τόσο εξειδικευμένο ώστε δύσκολα φαντάζομαι να υπήρχε παλιότερα κάτι αντίστοιχο παντού. (Όχι πως και σ' άλλα μέρη δε γίνεται λόγος για την «τάξη του γλεντιού», αλλά στην Κάρπαθο αυτό φτάνει σε πολύ προχωρημένο βαθμό.) Όσο για τους οργανοπαίχτες, παίζουν δύο ή τρεις ανά πάσα στιγμή, αλλά όλοι από το χωριό όσοι ξέρουν να παίζουν με στοιχειώδη επάρκεια σκαντζάρουν μεταξύ τους. Οπότε τελικά οι πρωταγωνιστικοί ρόλοι μετακυλίονται από τον ένα στον άλλο. Όποιος παίζει, ταυτόχρονα συμμετέχει και στο τραγούδι ισότιμα με τους υπόλοιπους, αν θέλει. (Εννοείται χωρίς μικρόφωνα πάλι).
Συνεπώς, Άλκηστη, υπό κάποιες προϋποθέσεις το πανηγύρι είναι όντως η κατάλληλη περίσταση για τη συλλογική επεξεργασία του παραδομένου, κοινού πολιτισμικού κεφαλαίου.
Ωστόσο σε μικρότερες περιστάσεις, όπως ένα ολιγοπρόσωπο γλέντι μεταξύ φίλων, είναι πολύ πιο εύκολο να υπάρξουν αυτές οι προϋποθέσεις. Άμα είμαστε δέκα-δεκαπέντε όλοι κι όλοι, ο καθένας θα έχει πλήθος ευκαιρίες να καταθέσει την προσωπική του συμβολή ενώπιον της κρίσης των άλλων -με πιο απλά λόγια, πλήθος ευκαιρίες να σολάρει. Αν δεν τίθεται θέμα «σόλου» (π.χ. στα πολυφωνικά τραγούδια του Πλωμαριού ή της Ηπείρου), και πάλι μια ολιγοπρόσωπη ομάδα μπορεί να συντονιστεί και να συνδημιουργήσει. Ένα ολόκληρο χωριό, πώς;
Η εμπειρία μου από ταξίδια αναζήτησης αυθεντικής δημοτικής μουσικής (αυθεντικής όχι μόνο ως προς το μουσικό μέρος αλλά και ως προς τη διαδικασία παραγωγής και νοηματοδότησης της μουσικής) μ' έχει οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι δε θα τη βρω ποτέ (ή σχεδόν ποτέ) τη μέρα που γιορτάζει ο Άγιος ακόμη και του πιο παραδοσιακού, «παρθένου» χωριού, αλλά τη μέρα που δεν τη γράφουν οι Καζαμίες! Αλλά και από την άλλη, σε τέτοιες τυχαίες περιστάσεις ανακαλύπτει κανείς μια ολοζώντανη παλαιινή παράδοση ακόμη και σε μέρη που ουδόλως φημίζονται για την «παραδοσιακότητα» των πανηγυριών τους.
Και πάμε σε ακόμα μικρότερες περιστάσεις, από αυτές που δε νομίζω να υπάρχουν πλέον αλλά υπήρχαν παλιότερα: αν δεν υπάρχει καν γλέντι, αλλά απλώς τραγούδι που συνοδεύει κάποια άλλη δραστηριότητα, π.χ. στα νυχτέρια όπου λίγοι γείτονες ή λίγες γειτόνισσες ή και μικτά μαζεύονται και τσακώνουν τα καπνά / ξεφυλλίζουν τα καλαμπόκια / κλπ., εκεί η δυνατότητα συμμετοχής του καθενός στην αναδημιουργία και την επανεπεξεργασία είναι ακόμη πιο άμεση.



Ο Ανωγειανάκης έχει γράψει ένα άρθρο για τη σημαντικότητα της ομαδικής δημιουργίας μέσα από τα πανηγύρια.

Ομολογώ ότι δεν το έχω υπόψη μου. Πάντως ένα σύντομο βιβλιαράκι που θεωρώ εξαιρετικά κατατοπιστικό είναι «Το πρόβλημα της παράδοσης» του Γιάννη Κιουρτσάκη. Δε μιλάει για μουσική, η αφετηρία του είναι ο Καραγκιόζης. Διάφορες βασικές έννοιες όπως «προφορική παράδοση», «κοινό κτήμα», «συλλογική επεξεργασία» κλπ., που συχνά τις δεχόμαστε πιο πολύ σαν κλισέ παρά μέσω κατανόησης, ο Κιουρτσάκης τις παρουσιάζει συγκεκριμένα, μεθοδικά, πειστικά και με σαφήνεια.

Ελένη
17.01.2012, 00:08
την τελική του μορφή ένα δημοτικό τραγούδι έπαιρνε μέσσ από τη συλλογικότητα, με την ενεργή συμμετοχή της ομάδας που συμπλήρωνε / διόρθωνε / τροποποιούσε κλπ. Το πανηγύρι ήταν ιδανική περίπτωση για να διαμορφωθεί οριστικά το δημοτικό τραγούδι..



εξαιρετικά κατατοπιστικό είναι «Το πρόβλημα της παράδοσης» του Γιάννη Κιουρτσάκη. Δε μιλάει για μουσική, η αφετηρία του είναι ο Καραγκιόζης. Διάφορες βασικές έννοιες όπως «προφορική παράδοση», «κοινό κτήμα», «συλλογική επεξεργασία» κλπ., που συχνά τις δεχόμαστε πιο πολύ σαν κλισέ παρά μέσω κατανόησης, ο Κιουρτσάκης τις παρουσιάζει συγκεκριμένα, μεθοδικά, πειστικά και με σαφήνεια.


Υπάρχει ένα κοινό στοιχείο ανάμεσα στο πανηγύρι και στην παράσταση του Καραγκιόζη.
Και τα δυο είδη ανήκουν στην προφορική παράδοση.
Ο καραγκιοζοπαίκτης - όπως ο οργανοπαίκτης και ο τραγουδιστής στο πανηγύρι - είναι προφορικοί τεχνίτες, που σημαίνει ότι τα βιώματα, τη δεξιοτεχνία, το ταλέντο, τη φαντασία, την έμπνευσή τους ... οφείλουν να τα προσαρμόσουν στις απαιτήσεις και στην ιδιομορφία του κοινού, το οποίο ακόμα και αν δεν συμμετέχει ενεργά στα δρώμενα, ελέγχει και επηρεάζει καθοριστικά την τέχνη τους.

Τελικά, η προφορική παράδοση αρθρώνεται μέσα από τη συλλογικότητα, που σημαίνει πως ό,τι καθιερώνεται ως παράδοση είναι μονάχα εκείνο που άρεσε στην ευρύτερη κοινότητα, εκείνο που συγκράτησε η συλλογική μνήμη και, επομένως, ενέκρινε η ομάδα.

Ειναι αυτό που είπε πολύ χαρακτηριστικά και ο Μουφλουζέλης στη βιογραφία του από το Φ. Μεσθεναίο:

"...ένας χαβάς , ένα τραγούδι, θέλει καιρό για να στρώσει.
Πρέπει να περάσει από πολλά στόματα, από πολλά πανηγύρια, από πολλά μεράκια…
Κι έρχεται και στρογγυλεύει σαν το βότσαλο στην ακρογιαλιά...
Ένα ωραίο πράγμα, ένα τεφαρίκι..."

pepe
29.01.2012, 07:40
Δεύτερον, ναι, ήταν πολλοί αυτοί που έπαιζαν όργανο. Ίσως όχι σε όλες τις κοινωνίες, σε πολλές όμως. (Πέρα από τη βοσκική δεν ξέρω άλλη δουλειά που να συνδέεται τόσο πολύ με τα όργανα, συνεπώς διακινδυνεύω τη σκέψη ότι ίσως το τόσο ψηλό ποσοστό ανθρώπων που ξέραν να παίζουν να ήταν ιδιαιτερότητα των ποιμενικών κοινωνιών.)

Έπεσα πάνω σε μια μαρτυρία που το τεκμηριώνει αυτό:

Tassos Halkias, one of the greatest Epirotic clarinet players, in conversation with my wife, recalled that long ago, in his childhood, almost everyone knew how to play the dzamara, of wood or metal. (Α. Τάμερ, Kavals and Dzamares (http://www.umbc.edu/eol/4/tammer/grafix/skop9.jpg), Ethnomusicology online, 1998)

(Όχι πως επειδή το λέει ο Τάσος Χαλκιάς αυτόματα ισχύει για παντού, απλώς για να βεβαιωθώ κι εγώ ότι δεν τα βγάζω απ' το κεφάλι μου.)

Το άρθρο για τα καβάλια και τις τζαμάρες στη Β. Ελλάδα, την πρώην Γιουγκοσλαβία και τη Βουλγαρία το συνιστώ σε όποιον τον ενδιαφέρουν αυτά τα θέματα, είναι σοβαρό και πολύ ζωντανά γραμμένο. Οι περί τα εθνομουσικολογικά διατρίβοντες ας τσεκάρουν και το υπόλοιπο περιοδικό, που μόλις το ανακάλυψα εξ αφορμής κάποιου άλλου ποστ εδώ.

Στο ίδιο άρθρο, μια μαρτυρία για τη χρήση μουσικής σε ανεπίσημη διασκέδαση:

In 1987, I spent ten months in Greece hunting for flute players, and found the flute to serve the same function: In a village in the Peloponnesus, at the end of a hard day of literally breaking rocks, a few townspeople would gather in the local tavern, the flute player would take his instrument (in this case a cane fipple flute made in the Philippines) down from the shelf, and people would sing and drink together. The same case applied to a dzamara player in Epirus. In both cases the flutists had very high status in their villages. One player was the mayor of the town.

Ομολογώ ότι ακόμα κι εγώ, που ακριβώς αυτό υποστήριζα, εντυπωσιάζομαι από τη μαρτυρία: 1987 δεν είναι παλιά!

pepe
10.05.2012, 07:51
Επανέρχομαι μετά από καιρό, για να καταθέσω μία πληροφορία που βρήκα. Δεν έχει θέση στη ροή της συζήτησης όπως εξελίχθηκε στα τελευταία μηνύματα, απλώς άπτεται του γενικότερου θέματος σχετικά με το κοινωνικό «πρόσωπο» των διάφορων οργάνων.

Είδα αυτή (http://www.youtube.com/watch?v=JhuHydFUyfw&feature=related) την εκπομπή του Μελίκη («Ο τόπος και το τραγούδι του») σχετικά με το χωριό Αρχάγγελος της Ρόδου. Γύρω στο 40ό λεπτό, ο Μελίκης συζητάει με τον τοπικό λόγιο-λαογράφο για τα όργανα του χωριού. Λόγω της κακής μεθοδολογίας του ερωτώντος, δεν καταφέρνουμε να μάθουμε πολύ ξεκάθαρα τι γινόταν. Αν κατάλαβα καλά, το βασικό όργανο ήταν από παλιά το βιολί (ενώ θα περίμενε κανείς -όπως ο Μελίκης- ότι θα ήταν η λύρα, μόνο που ο Μελίκης ρωτάει απαντώντας και θολώνει τα νερά χωρίς λόγο). Μέχρι όμως κάποια εποχή, που την πρόλαβε κάποιος παλιός και μίλησε στον τοπικό λόγιο γι' αυτήν, έπαιζαν και λύρα, ειδικά στα αστεία τραγούδια της Αποκριάς.

Σε αρκετά άλλα νησιά το κατεξοχήν αποκριάτικο όργανο είναι η τσαμπούνα. Στη Νάξο, στα μεν δημόσια αποκριάτικα γλέντια θεωρείται must να ακουστεί τσαμπούνα έστω και λίγο ως σφήνα ανάμεσα στα βιολιά, γίνονται δε και πολλά ιδιωτικά μόνο με τσαμπούνες. Στη Σάμο οι απόκριες είναι η μοναδική περίσταση όπου ακούγεται τσαμπούνα. Στην Κάλυμνο όλα τα όργανα έπαιζαν όλο το χρόνο, αλλά ειδικά τις απόκριες οι τσαμπούνες έπαιζαν κατά δεκάδες (τώρα κοντεύουν να χαθούν). Και αλλού ανάλογα, ακόμη και στους Μικρασιάτες της Δράμας που μάθαμε πρόσφατα ότι παίζουν κι αυτοί τσαμπούνα τις απόκριες.
Αλλού πάλι γίνεται το αντίστοιχο με σουραύλια (Σέριφος), φλογέρες (είχα δει παλιά ένα δρώμενο με τραγόμορφους κουδουνάτους από κάποιο χωριό της Κορινθίας), ζουρνάδες (βλάχικος γάμος στη Θήβα). Με λύρα δεν το 'χα ξανακούσει.
Όπου λοιπόν υπάρχει ειδικό αποκριάτικο όργανο, αυτό είναι πάντα ένα από τα «παλιά», τα πιο αγροτικά, πιο απλά στην κατασκευή, πιο τραχιά στον ήχο κλπ.. Αν ήταν μόνο πνευστά, θα μπορούσε κανείς να φανταστεί ότι παίζει κάποιος φαλλικός-γονιμικός συνειρμός. Αλλά η λύρα δεν κολλάει σ' αυτό το σχήμα (ενώ θα μπορούσε να κολλήσει το κλαρίνο, που ωστόσο πουθενά δεν έχω ακούσει να είναι ειδικά αποκριάτικο όργανο). Άρα, τι;
Ίσως όλα αυτού του είδους τα όργανα θεωρούνται συλλήβδην λιγότερο σοβαρά. Είναι άλλωστε όργανα που ακόμη και σε όσα μέρη παίζονται και εκτός αποκριάς, πάντως σε γάμους και τέτοια σπανίως συμμετέχουν. Ή αλλιώς, ίσως το συλλογικό ασυνείδητο τους αποδίδει κάποια ιδιαίτερη δύναμη (...ξέρω γω;), κατάλληλη για τα αποκριάτικα δρώμενα με τον κατεξοχήν εξωπραγματικό, εκτός από γονιμικό και αστείο, χαρακτήρα τους.

Η σκέψη μου δεν είναι πολύ επεξεργασμένη προς το παρόν.